Rode draad

Onbekend : het elfde gebod
Onbekend : Twee belgische bieren: Pater en Agnus
Jantjes Bieren Uden : Hemelrijk wit
Brouwerij Bavik : Petrusbier
Brouwerij Bavik : Petrus Dubbel Bruin 'De sleutel naar de hemel'
Brouwerij Alken-Maes : Judasbier

Bier

In de hemel is geen bier, daarom drinken wij het hier

Nergens in de bijbel wordt melding gemaakt van de consumptie van bier, hoewel men in bijbelse tijden de kunst van het brouwen al wel verstond. De Sumeriërs, een volk dat ongeveer 6000 jaar geleden in Mesopotamië leefde, waren vermoedelijk de eersten die bier brouwden.
In onze dagen hebben we een hele reeks biersoorten die met hun namen duidelijk aan de wereld van de bijbel refereren.
Met een korte geschiedenis van het bier en een inventarisatie van 'bijbelse biermerken' willen we deze paradox voor alle liefhebbers aan de orde stellen.

Kleine geschiedenis van het bier

In de bijbel wordt vooral gesproken over het drinken van wijn. Iedereen kent het verhaal dat Jezus water in wijn veranderde (Joh. 2:1-11). En tijdens het Laatste Avondmaal zegt hij over de wijn: 'Dit is mijn bloed'. Eucharistie en Avondmaal Over het geheel genomen tonen de teksten in de bijbel een evenwichtige kijk op het gebruik van alcoholische dranken. Aan de ene kant wordt het plezier beschreven dat alcohol geeft en het gebruik ervan niet veroordeeld. In bijbelse tijden stond wijn voor rijkdom en een goed en overvloedig leven. 'Dus eet je brood met vreugde, drink met een vrolijk hart je wijn. God ziet alles wat je doet allang met welbehagen aan' (Pred. 9:7). Aan de andere kant worden al in Genesis 9:21-27 de ongewenste gevolgen van drankgebruik plastisch beschreven. De eerste in de bijbel beschreven wijnboer, Noach, werd zo dronken van zijn eigen product dat hij poedelnaakt in zijn tent ging liggen. Wie veel drinkt, gaat zich als een dwaas gedragen, of in bijbelse bewoordingen: 'Van wijn word je een spotter, van drank een braller, wie zich bedrinkt, verliest zijn verstand' (Spr. 20:1).

Willem van Mieris
De vrolijke drinker

Alcohol is uit onze samenleving niet meer weg te denken, al is het ook onlosmakelijk verbonden met het haast bijbelse advies: 'Geniet, maar drink met mate'. Zo mag in Nederland bier, naast koffie, wel een nationale drank genoemd worden. De gemiddelde Nederlander dronk in 2004 circa 78 liter bier. Voor wie zich zorgen maakt over de Nederlandse alcoholconsumptie, vooral onder jongeren: de hoeveelheid bier die jaarlijks gedronken wordt, was in de veertiende eeuw ruim vier keer zo groot! Men schat dat er destijds per hoofd van de bevolking - dus inclusief de kinderen - ongeveer 400 liter per jaar gedronken werd! Daar waren wel een aantal redenen voor:

In de eerste plaats werd bier gedronken als vervanger van drinkwater. Water voor het dagelijks gebruik werd ongezuiverd uit de rivieren en grachten gehaald. Dit kon dus een gevaarlijke bron voor epidemieën als pest en cholera zijn. Doordat bier bij het brouwproces gekookt werd, bevatte het minder ziektekiemen dan water. Wijn was alleen weggelegd voor de rijken, en koffie en thee kende men nog niet.

Daarnaast bevatte bier in die tijd, doordat er tijdens het brouwen nooit volledige vergisting was, weinig alcohol en veel restsuikers. Zo kwam het dat men bier lange tijd beschouwde als een even belangrijke voedingsbron als brood. Bier werd zo voedzaam geacht dat men in de Middeleeuwen zelfs sprak over ‘het vloeibare brood’. De bede om 'het dagelijks brood' uit het onzevader (Mat. 6:11) zal in sommige tijden ook het bier hebben omvat. Maar ook later werd de overeenkomst tussen brood en bier niet vergeten. In negentiende-eeuwse abdijen werd bier ‘een glazen boterham’ genoemd. En ook vandaag de dag weten drinkers te vertellen dat één biertje gelijkstaat aan twee bruine boterhammen.

In de Lage Landen werd de eerste brouwerij in 1367 in Dordrecht opgericht. Gedurende de Middeleeuwen verenigden de brouwers zich in gilden en kreeg het brouwen een steeds ambachtelijker karakter. Brouwerijen schoten als paddenstoelen uit de grond en vele steden baseerden hun faam op hun brouwnijverheid. In de stad Gouda bijvoorbeeld waren in het midden van de zestiende eeuw rond honderd brouwerijen gevestigd, bij een geschat inwoneraantal van niet veel meer dan 9000. De Goudenaren dronken niet al dat bier zelf op, maar exporteerden hun product tot aan Duinkerken toe.

Ook in kloosters en abdijen werd bier gebrouwen. Het waren voornamelijk de monniken die zich met deze activiteit bezighielden om in hun levensonderhoud te voorzien. Vrijwel elk klooster hanteerde zijn eigen recept. De trappisten- en abdijbieren vonden hier hun oorsprong.

Met de momenteel ruim 70 brouwerijen in Nederland behoort dit land sinds jaren tot de grootste bierexporteurs ter wereld. De bierexport vanuit België vertoont al jaren een stijgende lijn.

Door de eeuwen heen kreeg bier verschillende positieve eigenschappen toegekend. Bier werd gebruikt als opwekkend middel, om de stemming te verbeteren en aan het bestanddeel hop werden eetlustopwekkende en kalmerende eigenschappen toegeschreven. Vrouwen gebruikten en gebruiken het soms nog steeds om cosmetische redenen: om het risico van bepaalde huidaandoeningen te verminderen en huid en haar te verfrissen.

In het begin van de twintigste eeuw vond een omslag plaats en kregen de negatieve eigenschappen van de alcohol meer de nadruk. Als gevolgen van overmatig gebruik werden lichamelijke klachten als vermoeidheid, slapeloosheid en maagpijn genoemd. Maar ook het verdwijnen van remmingen, geheugenverlies en het onvermogen om nog kritisch na te denken zijn duidelijke negatieve gevolgen van drankmisbruik.

'Bijbels' bier

De positieve en negatieve connotaties van bier zijn ook terug te vinden in de 'bijbelse' namen van biersoorten. De brouwer zinspeelt bij de naamgeving enerzijds in op ‘alles wat verboden of slecht is’ - want wat verboden is, is juist aantrekkelijk! Anderzijds spelen de brouwers in op de ‘goddelijke’ smaak en een ‘spirituele’ topervaring. In meerdere gevallen zien we dat bieren met hun naamgeving verwijzen naar ‘bijbelse sferen’.

Hemelse en duivelse bieren

Jantjes Bieren Uden
Hemelrijk wit

In het moderne spraakgebruik zijn de begrippen God en Hemel vaak inwisselbaar. Hemels en goddelijk worden dan ook vaak bedoeld als superlatief voor lekker of geweldig. De bierbrouwers spelen hiermee. Zo is HEMELRIJK WIT bier van brouwerij De Hemel een eerbetoon aan de hemelse en goddelijke smaak.

Tegenover biersoorten met ‘goddelijke’ kwalificaties staan bieren met een duivelse naam. Het alcoholpercentage van deze bieren is vaak hoog. Brouwerij De Hemel vervaardigt ook de bieren MOENEN en MARIKEN. Hiermee legt zij een verband met het laat-middeleeuwse verhaal over Mariken van Nieumeghen die zich aan de eenogige duivel (Moenen) verkocht. Mensen die in de Middeleeuwen bier dronken vanwege de genezende krachten, meenden er soms ook kwade krachten in te ontdekken, mogelijk doordat het gistingsproces niet volledig begrepen werd.

Brouwerij Duvel Moortgat
Duvel

Bieren als SATANSatan, BELZEBUBDe duivel met Beëlzebub uitdrijven en LUCIFERJoost van den Vondel - Adam in ballingschap verwijzen naar de personificatie van het kwaad. Op de etiketten zien we dan ook een rood mannetje met hoorntjes, een puntige neus en een pijlstaart. LUCIFER is een Belgisch blond en bitter bier. Met zijn kleuren en vlammen is het etiket een directe verwijzing naar de hel of het vagevuur. Ook de helblonde DUVELduivel hoort thuis in dit ‘kwade’ rijtje. Dit bier kreeg zijn naam in 1923, volgens de brouwer “omdat het zo straf is als de duivel zelf en omdat ge er den duvel van in uw lijf krijgt, als ge er te veel van nuttigt". Op een inmiddels zeldzame serie Duvel-etiketten heeft de brouwer een duiveltje én een engeltje naast elkaar afgebeeld. Goed versus kwaad - of een verwijzing naar de duivel als gevallen engel? Iemand die te veel alcohol heeft genuttigd is ook een ‘gevallen engel’.

Gods geboden en bier De tien geboden

De tien geboden in de bijbel vormen Gods leidraad voor een goed en gelukkig leven. De Hertog Jan Brouwerij uit Arcen heeft een gebod aan de tien bestaande toegevoegd: Gij zult genieten. Het bier ’T ELFDE GEBOD is een uitgelezen manier om daarmee te beginnen.De verleiding van het elfde gebod

Onbekend
het elfde gebod

Ingaan tegen de geboden van God is 'zondigen'. In het scheppingsverhaal zondigen Adam en Eva door te eten van DE VERBODEN VRUCHT (Gen. 3:1-7), tevens de naam van een biermerk van de Hoegaarden-brouwerij. De naam wekt de suggestie dat van het betreffende bier eenzelfde verlokking uitgaat. Het etiket waarop Adam en Eva in het aardse paradijs bier aan het drinken zijn, is gebaseerd op het schilderij Adam en Eva van Rubens uit circa 1600. De afbeelding van de schaars geklede Adam en Eva heeft in Amerika voor aardig wat ophef gezorgd. Een douanebeambte die het etiket zag, noemde het onfatsoenlijk en vond dat het bier verboden moest worden. In een aantal Amerikaanse staten is het bier zelf wel toegestaan, maar het etiket niet.

Evangelisten en bier

Zelfs drie van de vier evangelisten zijn terug te vinden in biermerken. Traditioneel zijn de evangelisten herkenbaar aan hun verschillende symbolenDe vier evangelisten. De adelaar hoort bij Johannes - zie het biermerk ADLER. Lucas zien we terug in D’N SCHELE OS, aangezien de os het symbool is van deze Evangelist. Het symbool voor Marcus is de leeuw, terug te vinden bij het LEEUW bier. Alleen Matteüs, die met een boek wordt afgebeeld, wist nog uit handen van het brouwersgilde te blijven.

Brouwerij Bavik
Petrus Dubbel Bruin 'De sleutel naar de hemel'
Brouwerij Alken-Maes
Judasbier

Apostelen en bier

Brouwerij Bavik
Petrusbier

Ook de apostelen ontsnappen niet aan de brouwers. Zo bestaat er een biermerk met de naam PETRUS. Op het etiket vinden wij hem terug: een gezette monnik met een sleutel in zijn hand (vgl. Matt. 16:19), verwijzing naar de poortwachter van de hemel. Een brouwerij in België brengt ‘een bedrieglijk zacht bier’ op de markt met de naam JUDASJudas Iskariot. Erbij wordt vermeld: Hels bier, hemels plezier!

Monniken en bier

Vanaf de vroege Middeleeuwen brouwden monniken bier om in hun levensonderhoud te voorzien. Tevens kregen kloosters vaak het alleenrecht op het brouwen van bier, mogelijk gebaseerd op de angst voor alcohol als magisch product in het brouwproces. Mensen bevatten het gistingsproces in die dagen maar ten dele en waren bang voor duivelse krachten. Het leek dus veiliger om te brouwen binnen de kerkelijke muren. Veel oude klooster- of abdijbieren hebben hun faam tot op heden bewaard. Ook is de productie inmiddels vaak in particuliere handen overgegaan.

Een mooi voorbeeld is AUGUSTIJN dat sinds 1295 door de Gentse paters Augustijnen werd gebrouwen. In 1982 werd het recept en de productie van het bier overgenomen door een seculiere brouwer. De Augustijnen of de orde van de heilige Augustinus is een kloosterorde die in de twaalfde eeuw ontstond in Noord- en Midden-Italië.

In sommige gevallen is de naam kloosterbier enigszins misleidend. Er zijn namelijk ook kloosterbieren die slechts verwijzen naar bestaande of verdwenen kloosters, en die gebrouwen worden met recepten die niet altijd van binnen de kloostermuren afkomstig zijn.

Brouwerij Interbrew
Leffe

CAPUCIJN en LEFFE zijn bieren zonder aanwijsbare kloosterlijke afstamming. CAPUCIJN dankt zijn naam aan de Franse Capucijnen, die in het begin van de vorige eeuw in Budel een klooster hadden. De traditie van LEFFE gaat terug naar de abdij van Leffe, waar de paters vanaf 1240 bier brouwden. Ook de CORSENDONK AGNUS en de CORSENDONK PATER zijn een nagedachtenis aan een voormalig klooster: priorij Corsendonk werd van 1395 tot 1795 bewoond door reguliere kanunniken van Sint Augustinus. Tevens is Agnus het Latijnse woord voor lam, een verwijzing naar Jezus, wanneer hij ‘als een lam onschuldig’ ter dood werd veroordeeld. het lam

Onbekend
Twee belgische bieren: Pater en Agnus

Bier en de hoogste eretitels

De benaming PATER is een eretitel, al betekent het eenvoudig 'vader'. Niet alleen geestelijken kunnen hiermee worden aangesproken, maar ook God de Vader zelf. Het onzevader heet in het Latijn 'Paternoster'. Iets vergelijkbaars doet zich voor bij het bier MONSEIGNEUR (= mijn Heer/God) dat tot 1996 werd gebrouwen. Monseigneur is tevens de aanspreektitel voor een bisschop. Momenteel zijn er nog twee merken op de markt met een concrete verwijzing naar de God uit de bijbel: het Belgische bier met de Latijnse naam DOMINUS en het uit Friesland afkomstige US HEIT. DOMINUS betekent ook ‘Heer’ en is één van de aanspreektitels van God (Ex. 3:14-15). De Friese brouwer is dubbel in zijn verwijzing. De vertaling van de naam US HEIT luidt: Onze Vader, maar verwijst in Friesland ook vaak naar de Vader van de Friezen, stadhouder Graaf Willem Lodewijk (1560-1620).

Bibliografische referenties

In 2004 werd in de grote kerk in Edam een tentoonstelling gehouden over 'Bijbel en bier'. De opbrengst uit de tentoonstelling werd besteed aan het onderhoud van kerk.