Rode draad

Noord Nederlands : Mozes toont de wetstafelen
Onbekend : bidprent met De Tien Geboden
Rembrandt : Mozes smijt de tien geboden aan stukken
Elizabeth de Vaal : De tien geboden; Pim Fortuyn
Onbekend : Het elfde gebod 'Voluptatibus Fruendum'
Frans Hogenberg : Beeldenstorm

De tien geboden

De tien geboden, tegenwoordig ook vaak aangeduid als 'de tien woorden', zijn volgens het boek Exodus door God op de Sinaï aan Mozes geopenbaard. Ze zijn primair bedoeld als morele 'leidraad' voor het leven van Gods volk. In het boek Deuteronomium wordt de 'decaloog' nogmaals gepresenteerd, temidden van vele andere leefregels; op de drempel van het beloofde land wordt Israël opnieuw voorgehouden hoe het zich in overeenstemming met Gods wil moet gedragen.

De tien geboden vormen niet alleen de 'grondwet' van het Oudtestamentische Israël en van het jodendom. Ook binnen het christendom neemt de 'Wet van Mozes' een centrale plaats in. Daardoor hebben de tien geboden in de hele Westerse - en dus ook de Nederlandse - cultuur een bijzondere betekenis, tot op de huidige dag. In deze Rode Draad worden verschillende aspecten van de tien geboden aan de orde gesteld.

De tien geboden in de bijbel

De tien geboden in Exodus en Deuteronomium

De Hebreeuwse tekst van de tien geboden in Ex. 20 verschilt op een aantal onderdelen van die van Deut. 5. De duidelijkste verschillen zijn te vinden bij het sabbatsgebod (Ex. 20:8-11 en Deut. 5:12-15). In het eerste vers van dat gebod is de tekst van Exodus beknopter en is er een iets andere woordkeus. Groter zijn de verschillen tussen Ex. 20:10-11 enerzijds en Deut. 5:14-15 anderzijds: de geldigheid van het sabbatsgebod wordt in de tekst van Deuteronomium wat breder geschetst dan in Exodus. Maar vooral wordt het gebod in Exodus gemotiveerd met een verwijzing naar het rusten van God na de schepping (Ex. 20:11; vgl. Gen. 2:1-3), terwijl in Deut. 5:15 wordt verwezen naar de bevrijding uit Egypte, uit de slavernij.

De tien geboden door de bijbel heen

Vanzelfsprekend is er ook in andere bijbelboeken aandacht voor de tien geboden. Zie daarvoor De tien geboden door de bijbel heen.

Tot tien tellen

De rooms-katholieke en de protestantse tradities hanteren niet alleen een wat verschillende woordkeus bij de tien geboden, maar ook een verschillende telling. Beide tellingen wijken weer af van de telling in de joodse traditie. De drie tellingen naast elkaar - joods (J), katholiek (K) en protestants (P) - op basis van de tekst in Exodus:

20:2 J1
20:3 J2 - K1 - P1
20:4 P2
20:7 J3 - K2 - P3
20:8 J4 - K3 - P4
20:12 J5 - K4 - P5
20:13 J6 - K5 - P6
20:14 J7 - K6 - P7
20:15 J8 - K7 - P8
20:16 J9 - K8 - P9
20:17 J10 - K9&10 - P10

In Vlaanderen kent men een rijm-versie van het katholieke tiental:

1. Boven al bemin één God,
2. Zweer niet ijdel, vloek noch spot.
3. Heilig steeds de dag des Heren,
4. Vader, moeder zult gij eren.
5. Dood niet, geef geen ergernis,
6. Doe nooit wat onkuisheid is.
7. Vlucht het stelen en bedriegen,
8. Alsook de achterklap en 't liegen.
9. Wees steeds kuis in uw gemoed,
10. En begeer nooit iemand anders goed.

De tien geboden in onze cultuur

Zoals gezegd hebben de tien geboden altijd een belangrijke rol vervuld in de Westerse cultuurgeschiedenis. Veel voorbeelden overschrijden de beperking van deze site tot de Nederlandse cultuur: de beroemde film van Cecil B. DeMille uit 1956 of de tiendelige serie stripboeken ('Le Decalogue', 2001-2003) van Frank Giroud vallen buiten ons bestek. Hieronder geven we eerst wat voorbeelden van (her)gebruik in onze cultuur in ruimere zin, daarna spitsen we het toe op het eigenlijke werkterrein van deze site.

De tien geboden als metafoor

Vaak worden 'de tien geboden' gebruikt als metafoor voor 'basisregels', zoals in 'De tien geboden voor computergebruik', 'De tien geboden voor innerlijke rust', 'De tien geboden voor ALS' (de spierziekte amyotrofische lateraal sclerose), 'De tien geboden van hiphop', 'De tien geboden voor schrijvers' (in de boekenspecial van HP/De Tijd d.d. 10 maart 2006). Uiteraard kan zoiets voor de jeugd in een cool vat worden gegoten: Rules@Yord. (Vgl. de 'Ten Blogging Commandments' die de Evangelical Alliance in september 2008 publiceerde.)

De tien geboden als format

Van Arjan Visser, schrijver van De laatste dagen Arjan Visser - De laatste dagen en Hemelval (2006), verschijnt iedere zaterdag in dagblad Trouw een interview met een meer of minder bekende persoon. De geïnterviewde vertelt over zijn leven en opvattingen aan de hand van de tien geboden. Een deel van deze interviews is in boekvorm uitgegeven, maar ze zijn ook te vinden in het digitale archief van Trouw. Met Kerst 2007 wijdt Trouw t.g.v. het tienjarig bestaan van de serie een special aan 'de betekenis van de Tien Geboden in het hedendaagse leven'.
Eind 1999 heeft Visser voor de VPRO-televisie ook een korte serie Tien-geboden-interviews gemaakt.
Zie ook de columnArjan VisserTien geboden die Arjan Visser speciaal voor Bijbelencultuur.nl geschreven heeft.

De tien geboden, identiteit en imago

De KRO nam voor de campagne van januari 2005 de tien geboden als uitgangspunt, maar dan in positieve formulering: 'van commandments naar commitments'. Zie: de tien geboden volgens de KRODe tien geboden volgens de KRO.
Het NCRV-programma Schepper&Co verzamelde in 2005 gedichten rond de tien geboden en liet ze op de radio voordragen. Behalve werk van bekende dichters betreft het ook gedichten die op de poëziesite DichtTalent zijn gepubliceerd. In 2006 zijn ze uitgegeven in een boekje met een luister-cd.

De tien geboden nu

De website katholieknederland.nl heeft eind 2002 een enquête gehouden om te peilen hoe de tien geboden worden gewaardeerd in deze tijd. De uitkomsten.

De tien geboden in SMS

In 2002 presenteerde Simon Jenkins, redacteur van de website ship-of-fools.com, de tien geboden in SMS-taal. Deze (Engelse) versie van de '10 Com&ments' luidt:

God: 'Im No.1. No pix, plz. Uz my name nicely. Day7=holy. Take care of mum'n'dad. Don't kill, scrU round, steal or lie. Keep yr hands (&eyz) off wot isnt yrs.’

Het elfde gebod Het elfde gebod

Waarschijnlijk juist doordat het getal tien de indruk wekt dat hiermee alles gezegd is, hebben mensen meer dan eens de behoefte gevoeld om een elfde gebod te formuleren. Soms leidde dat tot een met opzet positief geformuleerd gebod, bijv. 'Gij zult genieten'. In de geest van dit 'gebod' hebben nogal wat restaurants en cafés in Nederland en België zich getooid met de naam 'Het elfde gebod'. Ook is er een Limburgs bier met dezelfde naam. De verleiding van het elfde gebod
Andere voorbeelden van het elfde gebod zijn 'Fruit en groenten zult gij eten', 'Gij zult niet weten wat uw medeburgers uitvoeren' (het recht op privacy), 'It is sa en it moat sa bliuwe’ (een Friese variant, waarin wordt gesteld dat alles altijd bij het oude moet blijven). Ook in de al genoemde enquête van katholieknederland.nl werd naar het elfde gebod geïnformeerd: hoe zou zo'n gebod volgens u moeten luiden? Een reactie: 'Gij zult geen nieuwe normen en waarden verzinnen als je al tien geboden hebt.'

In de opschudding die de Deense cartoons over de profeet Mohammed begin 2006 hebben teweeggebracht, klonk in de moslimwereld de oproep om terug te slaan met Holocaust-cartoons. In reactie daarop is in Israël zelf een anti-semitische cartoonwedstrijd uitgeschreven. Een van de eerste inzendingen, van Daniel Higgins, toont Mozes met het elfde gebod: 'Don't forget to control the media.'

Daniel Higgens
11de gebod
Het tweede gebod en de beeldenstorm van 1566

De beeldenstorm die in 1566 in tientallen plaatsen in de Nederlanden woedde, werd allereerst gemotiveerd met een beroep op het bijbelse verbod op afgodendienst. Maar er was meer aan de hand. Zie De beeldenstorm van 1566.

Het vierde gebod in Nederland

Aflevering 5 (nov. 2008) van de reeks Geloof in Nederland is geheel gewijd aan de betekenis van het sabbatsgebod in Nederland door de eeuwen heen: '2000 jaar Nederlanders op zondag'.

De tien geboden in de Nederlandse taal

Er zijn verschillende zegswijzen die betrekking hebben op de tien geboden, doorgaans in traditionele bewoordingen (zoals hierna de vertaling NBG-1951):

... uit het diensthuis geleid ...Diensthuis
... die de ongerechtigheden der vaderen bezoek aan de kinderen ...De zonden van de vaderen bezoeken aan de kinderen
... aan het derde en aan het vierde geslacht ...Tot in het derde en vierde geslacht
... de naam van de HERE, uw God, niet ijdel gebruiken ...Gods naam ijdel gebruiken
Gedenk de sabbatdag ...Sabbat
Eer uw vader en uw moederEer uw vader en uw moeder

De volgende zegswijzen houden losjes verband met de tien geboden:

Met je tien geboden etenMet je tien geboden eten
Het elfde gebodHet elfde gebod

De tien geboden in de Nieuwe Bijbelvertaling

Een toelichting op de vertaalbeslissingen achter de nieuwe verwoording van de tien geboden is te vinden op de Voederbak-site van het Nederlands Bijbelgenootschap.

De tien geboden in de Nederlandse literatuur

De tien geboden in het Geuzenliedboek De tien geboden in het Geuzenliedboek
De tien geboden in het kortDe tien geboden in het kort
ZondagspakZondagspak
Nicolaas Beets - Duivelen wijsheidNicolaas Beets - Duivelen wijsheid
Herman Heijermans - Het zevende gebod Herman Heijermans – Het zevende gebod
Nescio - De tien geboden van de god Carrière Nescio - De X Geboden (van de god Carrière)
Drie 20e-eeuwse verhalenbundels rond de tien gebodenDe tien geboden in verhalen
De tien geboden in De ontdekking van de hemel Harry Mulisch - De ontdekking van de hemel
Cees Buddingh' - De tien geboden voor het gebruik van de uniforme vuilnisemmerCees Buddingh' - De tien geboden voor het gebruik van de uniforme vuilnisemmer
J. Bernlef - HuisgodJ. Bernlef - Huisgod
Simon Carmiggelt - JanS. Carmiggelt - Jan
Simon Vinkenoog - Gij zult niet dodenSimon Vinkenoog - Gij zult niet doden

Vanzelfsprekend zijn er nog tal van andere losse voorbeelden te geven van literaire aandacht voor de tien geboden. Zo heeft de Vlaamse schrijver Paul Claes in zijn dichtbundel De waaier van het hart (2004) de tweede afdeling 'Decaloog' genoemd. Dit deel bevat tien gedichten van tien regels ('dizijnen'), waarin de dichter - zoals hij zelf schrijft - een meditatie biedt over de geschiedenis als overtreding van de tien gebodenPaul Claes - Decaloog. Eerder had Claes in de roman De Zoon van de Panter (1996) zijn Jezus-personage laten reageren op alle tien geboden; zie het betreffende terzijdePaul Claes - De Zoon van de Panter.

In zijn roman Zondagsrust (1902) heeft Frans Coenen het begrip 'zondagsrust' wel heel ironisch ingevuld: hij beschrijft één zondag uit het leven van een Amsterdams arbeidersgezin, wat neerkomt op verveling en ledigheid enerzijds, en spanning en conflicten tussen de gezinsleden anderzijds.

Een laatste voorbeeld: de lijvige verhalenverzameling van J.M.A. Biesheuvel onder de titel Eva's keus opent met het verhaal 'Eert uw vader en uw moeder'.

Bibliografische referenties

Paul Claes, 'Decaloog' in: De waaier van het hart. Amsterdam: De Bezige Bij, 2004, p. 17-28.

Paul Claes, 'De Zoon van de Panter' in: De lezer. Amsterdam: De Bezige Bij, 2002, p. 137-208.

Frans Coenen, Zondagsrust. Amsterdam: Querido, 1980. [Dit werk is ook te vinden in de DBNL.]

J.M.A. Biesheuvel, Eva's keus. Verhalen. Amsterdam: Meulenhoff, 2003, p. 11-12.

De Tien Woorden. Gedichten bij de Tien Geboden. Kampen: Kok, 2006. Met luister-cd (NCRV, Schepper&Co Radio, 2005).

Geloof in Nederland (2008- ). Uitgave van Waanders Uitgevers, in samenwerking met Museum Catharijneconvent. Voor verdere informatie: www.geloofinnederland.net