Rode draad

Pieter Paul Rubens : engel
Bert Bouman en Alie Evers : Engel
Dirck Barendsz : Drieluik met taferelen uit het leven van Maria
Amrosius Francken (I) : Madonna door engelen bediend
Gebroeders Van Limburg : De verkondiging aan de herders
Hendrik van Wieringen : Gij Eng'len Hemelschaar wilt uwen Heer steets loven

Engelen

Het geloof in engelen is nog steeds springlevend, zo laten cultureel-antropologen ons weten. Dit kan in tijden van toenemende secularisatie verbazing wekken, maar is anderzijds ook weer niet zo verwonderlijk. Engelen spelen niet alleen in het Jodendom, het Christendom en de Islam een grote rol, ze zijn godsdienst-historisch gezien al veel ouder en wijder verbreid. Veel culturen kennen het fenomeen van boodschappers tussen de hoogste goddelijke regionen en de mensen. Niet voor niets is het begrip 'engel' afgeleid van het Griekse angelos wat 'boodschapper' betekent. Het Hebreeuwse woord mal'ach dat in het Oude Testament gebruikt wordt, heeft dezelfde betekenis; het Arabische woord malaak is hieraan verwant.

Hoe engelen eruit zien

In de westerse wereld hebben we bijna allemaal een voorstelling hoe een engel eruit ziet: een mensachtige gestalte met vleugels, vaak gekleed in een wit gewaad, of een naakt kindje eveneens met vleugels. De oorsprong voor deze christelijke beeldtraditie is in de Oudheid te vinden. Victoria (of Grieks: Nikè), de goddelijke belichaming van de overwinning, werd voorgesteld als een vrouw in een dun, wapperend gewaad. De kinderengeltjes, vooral de kleine peuterachtige putti, zijn afgeleid van Eros, Amor of Cupido, verschillende namen voor dezelfde antieke god van de liefde. De volgens zijn beeld geschapen eroten of amoretten worden meestal spelend uitgebeeld. In de christelijke kunst dienen ze ook vaak puur ter decoratie.

Meesters van Otto van Moerdrecht
Een engel kondigt de geboorte van Simson aan

Over het geslacht van engelen bestaat geen eenduidige zekerheid. In de bijbel worden ze meestal als mannelijke wezens voorgesteld, maar er zijn ook vermeldingen die erop zouden kunnen duiden dat er misschien ook vrouwelijke engelen bestaan (Zacharia 5:9). Is de uitbeelding afgeleid van de antieke Victoria dan zou de engel vrouwelijk moeten zijn, afgeleid van Eros eerder mannelijk. Iedere periode in de kunstgeschiedenis heeft haar eigen beeldtraditie voor het afbeelden van engelen. In de late middeleeuwen bijvoorbeeld werden engelen vaak als bijzonder mooie jongelingen afgebeeld. Wel is het zo dat de engelen altijd beantwoorden aan het in die tijd geldende schoonheidsideaal. Niet voor niets werd goddelijkheid met schoonheid geassocieerd.

Dieric Bouts
Spijziging van Elia in de woestijn (detail uit het rechter zijpaneel van Triptiek met het laatste avondmaal)

In principe is de theologische discussie over het geslacht van engelen sinds de tweede eeuw na Christus afgerond. Toen al stelde Irenaeus van Lyon vast dat engelen lichaam noch geslacht hebben. Dit kan onder meer worden afgeleid uit de mededeling in het Nieuwe Testament dat engelen niet trouwen, dus a-seksueel zijn (Matteüs 22:30, Marcus 12:25).

Atelier van Robert Campin
Annunciatie

Al in de bijbel wordt beschreven dat engelen stralend wit aan mensen verschijnen (bijv.Matteüs 28:3). De traditie engelen ook in het wit af te beelden is in de late middeleeuwen ontstaan. Wat deze engelen dragen is niet zomaar een wit kleed, maar is ontleend aan de liturgische kleding van de priesters, een zogenaamde albe (koorhemd), versierd met een singel (koord) en een stola. Op sommige voorstellingen worden de engelen nog rijker uitgedost door hen over hun koorhemd ook geboorduurde koorkappen te laten dragen.

Jan van Eyck
Paneel uit het bovenregister van het altaar 'Het Lam Gods' met zingende engelen

De functie van engelen

Zoals hun naam al aangeeft, engelen zijn primair boodschappers van Gods mededelingen aan de mensen. Vooral in het Oude Testament valt op dat er niets over het wezen of de aard van deze boodschappers wordt gezegd, alleen hun functie telt. Interessant is het daarom dat in sommige gevallen niet eens meer duidelijk is, of er nu een engel of God zelf aan het woord is. In het bijzonder geldt dit voor het verhaal van Abraham en de drie mannen (Genesis 18), vaak uitgebeeld als Abraham en de drie engelen. Leest men echter verder dan blijkt dat een van drie de Heer zelf is, en de andere twee engelen (Genesis 18:22 en 19:1). In de christelijke theologie wordt dit verhaal daarom ook soms als voorstelling van de Drie-eenheid van Vader, Zoon en heilige Geest geïnterpreteerd.

Hendrick Mommers
Abraham en de drie engelen
Rembrandt
Abraham bedient de drie engelen

Naast de functie van boodschapper kunnen engelen ook die van helper en beschermer vervullen. In het bijzonder komt dit tot uitdrukking in het bijbelboek Tobit. Hier is het de aartsengel Rafaël die Tobias op zijn gevaarlijke reis bijstaat en die op de cruciale momenten weet wat er gedaan moet worden. Maar hij wordt pas herkend als bijzondere bode op het moment dat hij het gezin verlaat.

Jan Lievens
Landschap met Tobias en de engel
Rembrandt
De engel verlaat de familie van Tobias

Een bijzondere taak van engelen is het begeleiden van de ziel van gestorvenen naar de hemel. Het geloof in de bijstand van engelen bij het sterven is wijdverbreid in het volksgeloof, maar is ook in de bijbel te vinden (Lucas 16:22).

Jheronimus Bosch
Dood van een vrek

Soorten engelen

Naast de gewone engelen, de boodschappers van de Heer, vormen de aartsengelen een bijzondere categorie. De benaming lijkt te zijn afgeleid van het Griekse archangelos, wat zoveel betekent als eerste of voornaamste engel. Daarmee nemen aartsengelen een bijzondere plaats in binnen de hiërarchie van de hemelse wezens. De bijbel noemt er drie bij de naam: RafaëlRafaël, Michaël en Gabriël Aartsengelen.

Hans Memling
Triptiek met het Laatste Oordeel

Michaël is vooral bekend als strijdende engel die tegen Satan vecht (Openbaring 12:6-9). In de visioenen van Daniël wordt zijn komst aangekondigd (Daniël 12:1).

Adriaen van de Velde
De Annunciatie aan Maria
Dieric Bouts
De aankondiging, eerste paneel uit 'De vier taferelen uit het leven van Maria'

Gabriël is de bekendste van de drie. Hij is het die Maria haar zwangerschap aankondigt (Lucas 1:26-38). Hij wordt meestal als uiterst vriendelijke engel afgebeeld. Maria's reactie van hevige schrik en zijn geruststellende antwoord 'Wees niet bang' zijn typisch voor de ontmoeting tussen mens en engel. Dat er vanuit de goddelijke wereld contact wordt opgenomen is voor mensen niet alleen een vreugdevolle gebeurtenis, maar meestal ook een schrikbarende. Ook de reactie van de herders (Lucas 2:8-15) op de verkondiging van de engel is er eerder een van schrik dan van vreugde.

Rembrandt
De verkondiging aan de herders
Gebroeders Van Limburg
De verkondiging aan de herders

Naast de engelen die als boodschappers tussen het goddelijke en de mensenwereld onderweg zijn, zijn er in de hemel nog verschillende soorten engelen te vinden. Als grootste heerser hoort God ook de grootste hofhouding te hebben, de zogenaamde hemelse heerscharen. Vooral in het visioen van Ezechiël worden deze uitvoerig beschreven, maar ook in verschillende andere bijbelteksten komen ze aan bod (bijvoorbeeld in Psalm 82 en Psalm 89). Hieruit heeft zich in de loop van de tijd de voorstelling van een heel ingewikkelde hiërarchie ontwikkeld.

Hans Memling
Christus met zingende en musicerende engelen (drie delen)

Behalve door de gewone engelen, die vaak musicerend rond de heersertroon zijn afgebeeld, wordt de hemel onder meer bevolkt door cherubijnen (cherubs) en serafijnen (serafs), die meestal aan hun zes resp. vier vleugels herkenbaar zijn. Cherubs

Engelen vandaag

Vooral het geloof in de persoonlijke engelbewaarder, de 'beschermengel', is tegenwoordig populair.Beschermengel (engelbewaarder) Deze is echter onzichtbaar, of kan voor ieder persoonlijk op een andere manier verschijnen. Voor de uitbeelding van engelen worden nog steeds de traditionele kenmerken gebruikt. Vooral rond kerst verschijnen overal engelen, vaak als wat kitscherige woondecoratie. Ook in de reclame hebben ze een vaste plaats verworven. De huidige boodschap van stralend witte engelen op witte wolken bestaat bijvoorbeeld uit het aanprijzen van zuivelspread. Tegenover deze commerciële overmacht is het voor kunstenaars moeilijk om de hemelse boodschappers een serieuze identiteit te geven. Een aantal kunstenaars is dit goed gelukt met de uitbeelding van Jakobs worsteling met de engel (Genesis 32:25-30) - bij uitstek een onderwerp dat zich niet voor zoetsappigheid leent, maar juist uitdrukking geeft aan de soms schrikbarende kracht van de hemelse boodschap.

Carel Kneulman
Jakob en de engel
Ben Guntenaar
Jakob en de engel
Friso ten Holt
Jakob en de engel

Bibliografische referenties

Herbert Vorgrimler, Ursula Bernauer, Thomas Sternberg, Boodschappers uit hogere sferen. De cultuurgeschiedenis van de engel. Leuven: Davidsfonds, 2002.

  • Toon terzijde Engelen
  • Toon terzijde Cherubs
  • Toon terzijde Aartsengelen
  • Toon terzijde Aartsengel
  • Toon terzijde Hemelse vorsten