Rode draad

Abraham Bloemaert : De geboorte van Jezus
Meester van de Von Groote Aanbidding : Drieluik met de aanbidding der koningen
Atelier van Robert Campin : Geboorte
Hugo van der Goes : Portinari-altaar
Dirck Barendsz : Drieluik met taferelen uit het leven van Maria
Onbekend : Drie Koningen

Kerst in de kunst

De ‘Geboorte van Christus’ is een van de bekendste voorstellingen in de West-Europese kunst. Bijna iedereen heeft wel eens een afbeelding gezien, al was het maar op een kerstkaart, van een stal, met daarin het pasgeboren kind in de kribbe, Jozef en Maria, os en ezel, herders, koningen en engelen. Naast deze ‘basisingrediënten’, die overigens lang niet altijd allemaal tegelijk in dezelfde afbeelding te vinden zijn, zijn er vaak vele minder herkenbare details in de voorstellingen te ontdekken.

Deze afbeeldingen zijn zelden illustraties van de letterlijke bijbeltekst. Zowel Matteüs als Lucas wijden maar enkele regels aan deze voor het christendom essentiële gebeurtenis (zie ook Rode Draad 'Het kerstverhaal'). Het is dan ook niet verwonderlijk dat er in de loop der eeuwen veel verhalen in omloop kwamen die de zo aansprekende bijbelse geschiedenis van nadere toelichting voorzagen. Het zijn deze vertellingen, waarop kunstenaars zich baseerden bij de uitbeelding van het geboorteverhaal. Ze werden zowel mondeling als schriftelijk overgeleverd en bevatten vaak de wonderlijkste details.

Een van die overleveringen is het zogenaamde Proto-evangelie van Jakobus, dat zijn status ontleent aan het feit dat Jakobus zich presenteert als zoon van Jozef en dus als (half)broer van Jezus (vgl. Mat. 13:55). In die hoedanigheid vertelt hij vooral over de voorgeschiedenis van Jozef en Maria. Het is aan deze tekst te danken dat Jozef in veel geboortescènes als een grijsaard is afgebeeld. Over Jozef schrijft Jakobus dat hem als oude weduwnaar en vader van enkele zoons (waaronder dus Jakobus) door priesters werd opgedragen zich over het vrome meisje Maria te ontfermen. Jozef voor te stellen als een hoogbejaarde man was blijkbaar de beste manier om aannemelijk te maken dat hij onmogelijk de verwekker van Maria’s kind kon zijn.

Atelier van Robert Campin
Geboorte

Niet zelden wordt Jozef afgebeeld met een kaars in zijn hand, zelfs wanneer het tafereel zich afspeelt op klaarlichte dag. Ook dit detail is niet maar een fantasie van kunstenaars. Het is ontleend aan de visioenen van Brigitta van ZwedenHet visioen van Brigitta van Zweden. Zij zou hebben gezien hoe het schijnsel van de kaars teniet werd gedaan door het verblindende licht dat van het Christuskind uitging. Voor menig schilder een interessant gegeven, waar het het uitbeelden van verschillende lichteffecten betreft. Soms is de kaars vervangen door een lantaarn.

kopie naar Pieter Aertsen
Aanbidding der herders

Niet alleen de kaars in Jozefs hand, ook vele andere details zijn via de op schrift gestelde visioenen van Brigitta van Zweden in kerstvoorstellingen terechtgekomen. Zo is daar de zuil waartegen Maria geleund zou hebben, alvorens haar zoon te baren, haar witte gewaad en loshangende, goudkleurige haren. Dat Maria en Jozef in aanbidding voor hun kind knielden, staat evenmin in de bijbeltekst. Ook deze scène is ontleend aan de visioenen.

De invloed van Brigitta’s visioenen op de beeldende kunst was zo sterk, dat ook waar de bijbel wel duidelijke informatie verschaft, kunstenaars vaak toch de voorkeur gaven aan haar versie. Dit is bijvoorbeeld het geval met de kribbe, waarin het pasgeboren kind volgens de bijbeltekst werd neergelegd. Brigitta echter zag het kind in al zijn nederigheid kwetsbaar op de grond liggen, een thema dat door veel kunstenaars werd overgenomen.

Dieric Bouts
De geboorte van Jezus, derde paneel uit 'De vier taferelen uit het leven van Maria'

In een kribbe of op de grond, het Christuskind wordt in kerstvoorstellingen niet alleen aanbeden door zijn ouders, maar ook door herders en koningen. Over hen vertellen de evangelisten wel genoeg om kunstenaars te kunnen inspireren. De koningenDe drie koningen zijn rijk uitgedost, de herders hebben soms boerse koppen. Vaak is helemaal in de verte te zien hoe een engel het grote nieuws verkondigt aan de herders in het veld.

Jacob Jordaens
De aanbidding der herders

In de loop van de tijd werden de verhalen steeds meer aangevuld met allerlei huiselijke details, vaak van praktische aard. Ze vonden moeiteloos hun weg naar de beeldende kunst. Een mooi voorbeeld is de luiermand, die werd gebruikt om babyspullen in te doen. En ook de os en ezelOs en ezel stonden er om praktische redenen: zij moesten het kindje met hun adem warm houden. Deze in onze ogen vreemde details moesten het geboorteverhaal zo dicht mogelijk bij de mensen brengen. Dan konden ze de gebeurtenis als het ware zelf meebeleven en zodoende hun geloof verdiepen.

Bibliografische referenties

Er is een kindeke... De geboorte van Jezus in de Nederlandse en Vlaamse cultuur. Amsterdam: AUP, 2004.

P. Bröker, 'Het kerstverhaal. De os en de ezel en andere 'verzinsels''. In: Traditie. Tijdschrift over tradities en trends, jrg. 1 (1995), nr. 4