Rode draad

Anoniem, Wallonië : Kachelplaat met de Annunciatie
Anoniem, Utrecht : Aanbidding der koningen
Pieter Lastman : Rust tijdens de vlucht naar Egypte
Frans Franciscus : Annunciatio
Onbekend : De Drie Wijzen bezoeken koning Herodes
Toegeschreven aan Jacob de Wet (II) : Landschap met vlucht naar Egypte

Kerst in de lage landen

Kerstmis is ongetwijfeld het meest gevierde feest ter wereld, en niet alleen bij christenen. De herdenking van de geboorte van Jezus als redder van de mensheid is de religieuze oorsprong van Kerstmis, maar als feest van familiezin en vrijgevigheid, vriendschap en vredelievendheid heeft het ook buiten de christelijke kerk betekenis gekregen. In deze Rode Draad worden enkele aspecten van het Kerstfeest zoals heden ten dage dat in de Lage Landen gevierd wordt besproken. De verschillende onderdelen kunnen los van elkaar gelezen worden:

Beschikbare terzijdes

  • Toon terzijde Ontstaansgeschiedenis van Kerstmis
  • Toon terzijde Advent
  • Toon terzijde Kerstavond
  • Toon terzijde Kerstboom
  • Toon terzijde Kerstcadeaus
  • Toon terzijde Bloemlezing Kerstpoëzie
  • Toon essay Frauke LaarmannDe traditie van de kerststal

Kerstliederen

'De herdertjes lagen bij nachte', Stille nacht, heilige nacht', 'Midden in de winternacht' – tussen Sinterklaas en Kerst zijn dit soort kerstliedjes veelvuldig te horen, onder meer in de winkelcentra. Maar waar komen deze liederen eigenlijk vandaan? Je zou kunnen zeggen dat de gewoonte om kerstliederen te zingen in de Kerstnacht zelf gevestigd is. Nadat de engel aan de herders verteld heeft dat de langverwachte Verlosser geboren is, werd hij volgens Lucas 2:14 plotseling vergezeld door een groot hemels leger dat God prees met de woorden:

Eer aan God in de hoogste hemel
en vrede op aarde voor alle mensen die hij liefheeft.

In de Rooms-Katholieke traditie ontstonden in de Late Middeleeuwen naast de vaststaande kerstliturgie (de liederen en teksten die ten gehore werden gebracht in de officiële eredienst) een aantal losstaande kerstliederen. In de zestiende eeuw was Puer nobis nascitur (Een kind is ons geboren) veruit het bekendste Latijnse kerstlied. Maar er waren ook Nederlandstalige liederen. Hier volgen er enkele:

Nu zijt wellekome Jesu, lieve HeerNu zijt wellekome Jesu, lieve Heer
O Kerstnacht, schoner dan de dagenVondel - O Kerstnacht, schoner dan de dagen
Nu daagt het in het oostenNu daagt het in het oosten
Magnificat / Lofzang van MariaMagnificat / Lofzang van Maria
Komt allen tezamenKomt allen tezamen
Komt, verwondert u hier, mensenKomt, verwondert u hier, mensen
Stille nacht, heilige nachtStille nacht, heilige nacht

Bibliografische referenties

Er is een kindeke... De geboorte van Jezus in de Nederlandse en Vlaamse cultuur . Amsterdam: AUP, 2004.

Rudolf Rasch, 'Meerstemmige kerstliederen in de katholieke kerk'. In: Louis Peter Grijp (red.), Een muziekgeschiedenis der Nederlanden. Amsterdam: AUP, 2001, p. 197-202.

Inez van Eijk, Van Allerheiligen tot Sint Juttemis. Achtergronden van feestdagen in Nederland & Vlaanderen. Utrecht: Kosmos/Z&K, 4e dr. 1998.

Karl-Heinrich Bieritz, Het kerkelijk jaar. Christelijke feestdagen vroeger en nu. Amsterdam: Prometheus, 1995.

Ivo Dekoning en Ilse Peys, Feest Wijzer; de meest gevierde dagen van het jaar. Antwerpen: Coda, 1993.