Rode draad

Rembrandt : De blindmaking van Simson
Rembrandt : De doop van de kamerling
Rembrandt : De drie kruisen
Rembrandt : Christus wordt aan het volk getoond
Rembrandt : Nebukadnessars droom
Rembrandt : Jozef verklaart de dromen van de gevangenen

Rembrandt en de bijbel

Precies honderd jaar geleden, naar aanleiding van Rembrandts 300ste verjaardag in 1906, verscheen de eerste Rembrandt Bijbel: bevattende de verhalen des Ouden en Nieuwen Verbonds, welke door Rembrandt met penseel, etsnaald en teekenstift zijn in beeld gebracht. De selectie werd samengesteld en toegelicht door de beroemde Nederlandse kunsthistoricus Cornelis Hofstede de Groot, de grondlegger van het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) in Den Haag, het grootste kunsthistorische onderzoeksinstituut op het gebied van de Nederlandse schilderkunst in Nederland. Sindsdien zijn er veelvuldig bijbeledities verschenen die al dan niet uitsluitend met werk van Rembrandt geïllustreerd werden. De jongste Rembrandtbijbel verscheen in het najaar van 2005 voorafgaand aan Rembrandts 400ste verjaardag. Deze uitgave van de Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004 is uitsluitend met schilderijen van de meester geïllustreerd.

Uit de keuze voor Rembrandt als illustrator van de bijbel spreekt niet alleen de hoge waardering die men voor de artistieke kwaliteit van zijn oeuvre heeft, maar ook een praktische component. Er is haast geen andere kunstenaar die zich in zo grote omvang en op zo veelvuldige wijze door de bijbel heeft laten inspireren. Bijna alle bijbelboeken zijn door hem 'behandeld'; sommige verhalen heeft hij zelfs meerdere keren uitgebeeld in alle technieken die hij beoefende (tekeningen, etsen, gravures en schilderijen). Vaak is Rembrandt de enige, op enkele navolgers uit zijn eigen kring na, die een onderwerp het uitbeelden waard hebben gevonden. Een voorbeeld hiervan is Jakobs strijd met de engel (Gen. 32).

Rembrandt
Jakob strijdt met de engel

Het moment

Traditioneel wordt Rembrandt vooral gewaardeerd om de keuze van bijbelse thema’s. Tijdens zijn hele carrière heeft hij een voorkeur voor scènes van overgang, afscheid of terugkeer, aanklacht of beslissing, visioenen of psychologische gewaarwordingen, kortom: momenten van hoogste emotionele intensiteit. Veelal zijn dit ogenblikken waarop het moment bevroren lijkt.

Rembrandt
De verloochening van Petrus

Een voorbeeld is de Verloochening van Petrus (Matt. 26). Het meisje en de soldaten wachten op het antwoord van Petrus. Samen met hen wachten ook wij als toeschouwers, en we zien Petrus' angst en twijfel. Het vertraagde reactiemoment is voor eeuwig stilgezet. Het meest in het oog springend is deze techniek van 'bevriezing' in het Offer van Isaak (Gen. 22). De engel heeft net Abrahams arm gegrepen zodat deze het mes heeft losgelaten, dat zich nu in een eeuwige val bevindt. De val van het mes lijkt gestold in de verf. De ingreep door de engel heeft zo plotseling plaatsgevonden dat niet eens duidelijk is of Abraham zich al realiseert wat hier is gebeurd. Het lijkt erop alsof hij enigszins verontwaardigd is over de storing van zijn handeling die al zijn concentratie en geesteskracht vereiste. En toch is er ook al een eerste vonk van opluchting in zijn blik te herkennen, een eerst glimp van het besef dat hij zijn zoon niet hoeft te offeren. De innerlijke tweespalt, die we uit het dagelijks leven slechts in korte momenten kennen, is door Rembrandt dusdanig op het punt stilgezet dat we de emotionele verscheurdheid kunnen vasthouden en bewust kunnen ervaren.

Schilderijen

Wat de schildertechniek betreft is er een ontwikkeling in Rembrandts werk te bespeuren. Zo laat de Doop van de Kamerling (Hand. 8) uit 1626 nog de invloed van Rembrandts leermeester, de historieschilder Pieter Lastman, zien. De voorstelling is verhalend, de compositie is toegespitst op de handeling en de schildertrant is fijn, dun en kleurrijk. Het tegenovergestelde is te vinden in het Joodse bruidje, een laat werk uit 1665. De compositie is uitgewogen, de handeling ingetogen, de kleuren harmonieus en de schildertrant ruw, dat wil zeggen: de verf is dik in brede strepen opgebracht zodat de verflaag een eigen driedimensionale structuur krijgt. Tussen deze twee extremen speelt zich Rembrandts ontwikkeling als schilder af. Maar die ontwikkeling is geenszins lineair: naar gelang de eisen van de gekozen thematiek kiest Rembrandt de meest adequate stijl.

Rembrandt
Christus verjaagt de wisselaars uit de tempel
Rembrandt
Het Joodse bruidje

Een aantal schildertechnische problemen hebben Rembrandt zijn hele leven lang bezig gehouden. Al in zijn vroegste schilderijen, bijvoorbeeld de Doop van de kamerling en Jezus verjaagt de wisselaars uit de tempel (Marc. 11), probeert hij de structuur van verschillende oppervlaktes in verf na te bootsen. In de stofuitdrukking van een linnen tulband of een bontjas toont hij een vakmanschap die dat van zijn leermeester Lastman ver overtreft. De verdere perfectionering van deze schilderkunstige vaardigheid is bij Rembrandt in de uitbeelding van licht en donker te vinden. Licht is bij hem niet iets immaterieels, met als enige functie een scène zichtbaar te maken, maar heeft haast een eigen stoffelijkheid. Het is de uitbeelding van het licht die in zijn schilderijen de invloed van het transcendente, de aanwezigheid van het goddelijke, zichtbaar maakt.

Etsen en gravures

Rembrandt
De drie kruisen

Met dezelfde artistieke problemen worstelde Rembrandt ook in zijn prenten; de grafische techniek betekent voor de uitdrukkingsmogelijkheden van de kunstenaar een extra probleem. Bijzonder mooi is dit te zien in zijn blad De drie kruisen (Matt. 27). Het licht heeft hier een eigen hoofdrol gekregen. De kleuren zijn gereduceerd tot twee: de kleur van het papier en de inkt.

Rembrandt verkende alle mogelijkheden van de grafiek. Zo drukte hij zijn prenten vaak af op verschillende soorten papier, wat de voorstelling beïnvloedde. Sterk absorberend Japans papier zorgt er bijvoorbeeld voor dat de inkt sterker uitloopt, de lijnen vervagen en donkere partijen daardoor nog donkerder lijken. De techniek van het etsen gaf hem meer vrijheid dan die van de gravure, waarin de lijnen gecontroleerd diep in de drager worden gestoken. Etslijnen worden, net als in een vrije tekening, in een zachte waslaag getekend die op een metalen drager is aangebracht. Pas daarna worden de lijnen door middel van een zuurbad in het metaal geëtst. Daardoor kan de lijnvoering in een ets spontaner en vrijer zijn dan in een gravure. Daarnaast experimenteerde Rembrandt met gemengde technieken, waarin hij bijvoorbeeld een ets verder bewerkte met droge naald, dat wil zeggen dat hij met een scherpe metalen punt op de etsplaat verder tekende. Deze lijnen zijn nog fijner dan etslijnen, die afhankelijk van de duur van het zuurbad vrij diep kunnen worden. Drogenaaldlijnen vervagen daarom ook al naar een aantal keer afdrukken van de plaat.

Rembrandt
De verkondiging aan de herders
Rembrandt
De verkondiging aan de herders

Vaak maakte Rembrandt meerdere stadia van een etsplaat. Dat betekent dat hij in een tussenstadium al afdrukken van de plaat maakte om te kijken hoe de voorstelling uitpakte. Aan de verschillen tussen stadium 1 en 2 van de Verkondiging aan de herders (Luc. 2) is goed te zien dat de eerste staat nog niet compleet is, en dat de voorstelling pas in het tweede stadium 'af' is. Desalniettemin hebben deze experimentele stadia een enorme charme en waren - en zijn - ze daarom ook heel gewild bij verzamelaars.

Rembrandt
De drie kruisen
Rembrandt
De drie kruisen
Rembrandt
De drie kruisen

Daarnaast vertonen de verschillende stadia van een prent vaak de artistieke worsteling van Rembrandt met een onderwerp. Ook al was de voorstelling compleet, als Rembrandt niet tevreden was met het resultaat, nam hij de plaat weer ter hand en veranderde hij zijn werk. Soms kunnen er jaren liggen tussen de verschillende stadia van een prent.

Rembrandt
Jozef verklaart de dromen van de gevangenen

Tekeningen

Een derde categorie van Rembrandts bijbelse werken zijn de tekeningen. Tekeningen zijn net als schilderijen unicaten en geen werken die in oplage konden worden verspreid. In tegenstelling tot de schilderijen zijn het echter meestal schetsen; ze dienden als geheugensteun, voor het vastleggen van ideeën of als voorstudie voor andere werken. Slechts in uitzonderlijke gevallen waren ze als zelfstandige kunstwerken bedoeld. In de meeste gevallen gunnen ze ons dus een bijzondere blik in het creatieve proces bij Rembrandt.

  • 100 werken van Rembrandt op deze site: beelden.bijbelencultuur.nl