Rode draad

Ben Horsthuis : De toren van Babel
Gerard David : Het oordeel van Cambyses
Jacob Jordaens : De menselijke wet op de goddelijke gegrondvest
Martinus Josephus Geeraerts : De kardinale deugden in een allegorie op het gemenebest
Nicolaes Jacobsz van der Heck : Het oordeel van Salomo
Jacob de Wit : Mozes kiest de raad van de zeventig oudsten

Bijbelse verhalen in openbare ruimtes

Van de middeleeuwen tot aan het begin van de vorige eeuw waren christelijke voorstellingen niet weg te denken uit publieke ruimtes. De wetgeving en het bestuur waren gegrondvest op het christendom en het geloof was een belangrijk onderdeel van de cultuur. Ten tijde van de reformatie en contrareformatie was religieuze kunst ook een belangrijk middel om (nationale) identiteit uit te dragen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat in het hart van de stad, het stadhuis, vaak op de bijbel gebaseerde voorstellingen te vinden waren. Maar dit had ook nog meer redenen dan alleen het profileren van de eigen identiteit.

Veel van de religieuze kunst in gebouwen kan iconologisch verbonden worden met de functie van het gebouw. Een goed voorbeeld hiervan is het stadhuis. Tot aan de Verlichting was dit stadscentrum een plek waar niet alleen werd bestuurd, maar ook recht werd gesproken, op basis van de bijbelse wetten. Deze functie is te herkennen in veel van de schilderijen die vroeger in stadhuizen hingen of er nu nog steeds hangen. Een groot aantal zogenaamde gerechtigheidvoorstellingen is voor deze bestuurscentra geschilderd. Op dit type schilderij is vaak een (bijbelse) scène afgebeeld die betrekking heeft op de rechtspraak. Goed voorbeeld doet goed volgen, moet men gedacht hebben, want Het oordeel van Salomo en Het laatste oordeel zien we erg vaak terug als gerechtigheidvoorstellingen. Beide thema's geven een voorbeeld van wijze rechtspraak of het vellen van een rechtvaardig oordeel.

W. Rave
Het oordeel van Salomo

Het oordeel van Salomo vertelt het verhaal van twee hoeren die voor de koning komen om hem om wijze raad te vragen (1 Koningen 3:16-28). Een van de twee vrouwen heeft haar kind ’s nachts verloren, doordat ze er in haar slaap bovenop is gaan liggen waardoor het gestikt is. De vrouw, verteerd door verdriet, heeft vervolgens de baby van de andere vrouw gestolen om deze als haar eigen kind te claimen. Beide vrouwen eisen nu het levende kind op en vragen Salomo om een oordeel te vellen. Hij laat in zijn wijsheid een beul komen en beveelt deze om het kind in tweeën te snijden, zodat beide vrouwen de helft kunnen krijgen. Dan openbaart zich de echte moeder, omdat zij haar kind liever levend bij een ander ziet dan dood bij zichzelf. Koning Salomo vindt zo de juiste moeder en geeft haar het kind terug. Een beter voorbeeld van vernuftige rechtspraak is moeilijk te vinden. Het is dan ook niet verwonderlijk dat in veel schepenkamers een werk met dit thema hing.

Jacob van den Coornhuuse
Het laatste oordeel

Het laatste oordeel hangt om vergelijkbare reden in veel stadhuizen. Christus velt hier aan het eind der tijden het oordeel over de mensheid (Openbaring 20:12). De rechtsprekende macht heeft eenzelfde zware taak: feilloos schuldige en onschuldige van elkaar te scheiden. De eerste moet een straf krijgen, terwijl de tweede vrijuit hoort te gaan. Mogelijk is Het laatste oordeel ook een waarschuwing voor de verdachten in een rechtbank: een herinnering aan de laatste dag, waarop criminelen en andere zondaars door de goddelijke macht worden gestraft en waarop goed gedrag beloond wordt.

Hendrik de Keyser
Justitia

Naast Het oordeel van Salomo en Het laatste oordeel is er nog een derde thema dat vaak te vinden is in stadhuizen, maar dat niet direct te herleiden is naar de bijbel. Het gaat om Justitia, de personificatie van de gerechtigheid. Zij wordt niet letterlijk genoemd in de bijbel, maar gerechtigheid is natuurlijk wel een belangrijk bijbels thema. Bij veel afbeeldingen van Justitia wordt expliciet naar de bijbel verwezen; zo zijn de tafelen der wet soms afgebeeld of figureert Mozes in de voorstelling.

Liefdadigheid is een belangrijke deugd en een plicht voor een goed christen. Armoede is volgens de bijbel een vorm van onrechtvaardigheid (zie bijvoorbeeld Leviticus 25:35-38 of Deuteronomium 15:11) en dient dus bestreden te worden. De kerk heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het helpen van de behoeftigten, maar daarnaast waren er ook initiatieven vanuit de bovenlaag van de samenleving. De rijke burgerij die tegen het eind van de middeleeuwen opkwam, is altijd belangrijke geweest voor het verstrekken van hulp aan de armen. Zogenaamde huiszittenhuizen waren ontstaan vanuit de kerk maar werden al snel gerund door mannen uit de upperclass en in stand gehouden met subsidie van de overheid. Het bestuur van de stad werd ook geacht een steentje bij te dragen. Om de verantwoordelijke functionarissen aan deze taak te herinneren, waren er vaak schilderingen met Caritas te vinden in bestuursruimtes, net als de al eerder genoemde gerechtigheidvoorstellingen.

Maarten van Heemskerck
De Heilige Lucas schildert Maria

Naast de stadhuizen en huiszittenhuizen waren bijbelse voorstellingen ook op andere plekken te vinden. Denk bijvoorbeeld aan de patroonheiligen, die vaak afgebeeld zijn in het interieur of exterieur van een gildegebouw. Veel beroepen, gilden en verenigingen hebben van oudsher zo'n patroonheilige. Zo hebben schildersgilden de heilige Lucas als beschermheer gekozen, aangezien hij Maria schildert. In Amsterdam siert hij de gevel van Arti et Amicitiae, het pand van de gelijknamige kunstenaarsvereniging.

Gerard David
Het oordeel van Cambyses

Natuurlijk was het niet allemaal 'bijbel' wat de klok sloeg. Er was sinds de opleving van de klassieken in de Renaissance ook een grote hoeveelheid niet-christelijke thema's in de decoratie van openbare ruimtes te vinden. Vaak werden gebouwen versierd met 'toepasselijke' Griekse goden, of werden er schilderijen opgehangen met een moraliserende boodschap uit de mythologie.
Een klassiek verhaal dat net als bijbelse gerechtigheidvoorstellingen vaak in stadhuizen aangetroffen wordt, is het gruwelijke Oordeel van Cambyses. Ondanks dat het hier dan gaat om een klassiek verhaal van voor het ontstaan van het christendom werd dit in de Renaissance en Barok meestal wél vanuit christelijke optiek gelezen. Klassieke verhalen werden voorzien van christelijk commentaar en er werd naar een moraal of boodschap gezocht. Een voorbeeld hiervan is de Ovide Moralisé uit 1484, een van verklaringen en christelijke kanttekeningen voorziene proza-versie van de Metamorfoses van Ovidius. Met schilderijen naar klassieke verhalen ging men vergelijkbaar om. De boodschap die erin zat of erin gelezen werd, kwam voort uit het christelijke gedachtegoed. Een schilderij met een mythologische of andere klassieke scène betekent dus niet per se dat het om een seculiere voorstelling gaat, maar waarschijnlijk bevat het een bijbelse boodschap in een ander jasje.

  • Toon terzijde Feestmaal van stadsfunctionarissen
  • Toon terzijde Het aanbieden van kostbaarheden aan Salomo
  • Toon terzijde De populariteit van Salomo
  • Toon terzijde Het laatste oordeel van Raphaël Coxie
  • Toon terzijde Het laatste oordeel van Hubert Goltzius
  • Toon terzijde Gerechtigheid verhoogt een volk
  • Toon terzijde Jordaens en Justitia
  • Toon terzijde De zeven hoofdzonden gestraft door Justitia
  • Toon terzijde De stater in de bek van de vis
  • Toon terzijde Het oordeel van Cambyses