Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Adriaen Pietersz. van de Venne: De zielenvisserij

Adriaen Pietersz. van de Venne
De zielenvisserij

Voor de 21e eeuw is de betekenis van dit eigenaardige schilderij nogal duister geworden. De zeventiende-eeuwer echter had er geen enkel probleem mee. Voor de zekerheid heeft de schilder in de opengeslagen bijbel op de boot middenvoor nog een verwijzing naar de bijbelteksten gegeven die hier worden geïllustreerd. Maar ook zonder die hint zou men in zijn tijd direct begrepen hebben dat het hier ging om het vissen van mensen, waartoe Jezus zijn discipelen had opgeroepen (Matteüs 4:19, Marcus 1:17, Lucas 5:10).

Van de Venne heeft deze bijbelteksten gebruikt om de religieuze en politieke situatie van zijn tijd uit te beelden. Hij schildert een allegorie op de ijverzucht van de verschillende religies, ten tijde van het Twaalfjarig Bestand tussen de Nederlandse Republiek en Spanje. Protestanten en katholieken proberen om het hardst zo veel mogelijk zieltjes te winnen. Waar Van de Vennes sympathie ligt, is duidelijk: de vangst van de protestanten middenvoor en linksachter is aanzienlijk groter dan die van de katholieken, rechts op het middenplan. Sterker nog, de katholieke vangst is er pas jaren later bijgeschilderd. Oorspronkelijk waren hun netten zelfs helemaal leeg, op de schedel van een koe na. De protestanten vissen dan ook met de bijbel in de hand, onder het motto 'geloof, hoop en liefde', zoals op tekstjes op hun netten te lezen valt. Terwijl de katholieken, onder aanvoering van een bisschop, de mensen niet veel meer te bieden hebben dan gezang en wierook.

Het protestantse kamp dat een groot deel van de linkerkant van het schilderij beslaat, ziet er ordelijk en welvarend uit. De lucht is helder, de bomen zijn groen. De boom bij de rivier verbeeldt de ware gelovige, die is 'als een boom, geplant aan stromend water', zoals in Psalm 1 beschreven is (Psalm 1:3). Groot is de tegenstelling met de donkere wolken en half verdorde bomen aan de overkant. Beiden kampen worden weliswaar verbonden door de regenboog - symbool voor vrede - maar de boog wordt onderbroken door de bovenkant van het schilderij.

Het lijkt erop dat de afbeelding een groot aantal portretten bevat. Een daarvan is de beeltenis van de schilder zelf: linksvoor kijkt hij ons over zijn schouder zelfverzekerd aan, de hand losjes op zijn heup. Rondom hem, en op de boot middenvoor, zijn waarschijnlijk veel bekende protestanten geportretteerd, al dan niet posthuum. Hun identiteit is helaas niet meer met zekerheid te achterhalen, maar naast de prinsen van Oranje, Maurits en Frederik Hendrik heeft men ook Frederik V van de Palts, Jacobus I, koning van Engeland en de jeugdige Lodewijk XIII, koning van Frankrijk met zijn moeder Maria de Medici in de afgebeelden willen herkennen. Te midden van deze protestantse overmacht bevindt zich stadhouder prins Maurits met zijn bondgenoten. De bloeiende sinaasappelboom aan de waterkant verwijst naar het huis van Oranje. Op de andere oever staan de Spaanse aartshertogen Albrecht en Isabella en hun opperbevelhebber generaal Ambrosio Spinola. Verder naar achteren wordt de paus in processie meegedragen door een stoet van kardinalen. De katholieke gelovigen zijn grover en minder portretmatig geschilderd. Van de Venne liet er geen misverstand over bestaan: zijn voorkeur ging uit naar het protestantse noordelijke deel van de Nederlanden.

Heeft betrekking op:

Psalm 1:5, Matteüs 4:19, 1 Petrus 2:15