Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Altaar met scènes uit het leven van Maria

Dirck Barendsz
Drieluik met taferelen uit het leven van Maria
Dirck Barendsz
Drieluik met taferelen uit het leven van Maria

Een altaarstuk als dit was het grootste deel van het jaar gesloten. Op de buitenkant was dan de scène met de verkondiging aan Maria te zien. Slechts op feestdagen of – zoals in dit geval – in een feestperiode, de adventstijd, werd het altaarstuk geopend.

In open toestand wordt de beschouwer overweldigd door een gekrioel van personen en verschillende scènes. Het grote middenstuk toont de aanbidding der herders met in het midden de heilige familie. Zowel Maria als ook Jozef proberen het pas geboren kindje met hun lichaam te beschermen tegen de opdringende herders. Een jongen leunt zelfs op de rug van Jozef om over zijn schouder heen een glimp van de baby op te vangen. Heel klein op de achtergrond, onder de architectuurboog door, is ook de voorgeschiedenis, de verkondiging aan de herders te zien.

Terwijl de personen haast allemaal in enigszins tijdloze, historiserende kleding zijn uitgebeeld, is de luiermand op de voorgrond duidelijk een eigentijdse toevoeging. Dit soort manden werden in de zestiende eeuw kennelijk gebruikt voor de babyspullen. De man met de vilten hoed op, helemaal aan de linkerkant van het middenpaneel, valt echter ook op door zijn eigentijds kostuum en haardracht. Het is mogelijk dat dit een zelfportret van de kunstenaar is, die zich tussen de aanbiddende herders heeft gemengd.

De zijvleugels van het altaar tonen twee scènes rondom de dood van Maria.Het leven van Maria Links haar doodsbed waar ze omringd wordt door de apostelen, en een goddelijk licht van boven de opname van haar ziel in de hemel aangeeft. Rechts de tenhemelopneming van haar lichaam uit haar graf.

Toen het altaar in Gouda geplaatst werd, moet het een enorme, vooral moderne indruk hebben gemaakt. De schilder Dirck Barendsz. was net in 1562 uit Italië teruggekeerd en verwerkte in dit werk de schilderssnufjes die hij onder meer in het atelier van Titiaan in Venetië had geleerd. Zo is bijvoorbeeld de knielende rugfiguur in de linkerbenedenhoek van het middenpaneel een compositorisch hoogstandje. Deze lichaamshouding is uiterst moeilijk te schilderen. Maar Barendsz is er ook niet wars van om een moeilijke lichaamshouding die hij kennelijk geslaagd vindt, meerdere keren te herhalen. Zo is het door de achteroverleuning verkort weergegeven gelaat van Maria op de linker en op de rechtervleugel identiek en het hoofdje van het kindje Jezus vergelijkbaar.

Dit werk is het enige grote altaarstuk dat van Dirck Barendsz. bewaard is. Verder zijn van hem alleen nog portretten bekend. De oorspronkelijke indruk van de altaar zal echter anders geweest zijn dan het warme bruin-rood dat nu beeldbepalend is. Enkele kleuren –zoals het blauw van Maria’s mantel –zijn in de loop der tijd vergaan en deels transparant geworden.

Zie ook

  • Toon terzijde Het leven van Maria
  • Toon terzijde Goudse altaarstukken

Bibliografische referenties

E. Mijnlieff, N. Sluijter-Seiffert, H. Vogels, Hoogtepunten/Highlights, Stedelijke Musea Gouda. Zwolle, 2003, cat. nr. 5.

A. Vels Heijn e.a., Verborgen verhalen. Betekenissen van Vlaamse & Nederlandse schilderijen 15e – 18e eeuw. Amsterdam/Gent, 2003, p. 120-121.

Heeft betrekking op:

Lucas 1:18, Lucas 2:28