Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Ars moriendi

Jheronimus Bosch
Dood van een vrek

Ars moriendi is Latijn voor ‘de kunst van het sterven’. Onder deze titel werd aan het begin van de 15e eeuw een soort handleiding opgesteld waarin precies stond aangegeven hoe je goed - dat wil zeggen: volgens de christelijke traditie - moest sterven. Niet dat de christelijke denkbeelden en gebruiken rond de dood, het sterven en het hiernamaals onbekend waren, maar nu werden ze voor het eerst bij elkaar op schrift gezet en verspreid.

Dat dat juist toen gebeurde, heeft te maken met de onzekere tijden waarin men leefde. De pest en andere ziektes, oorlogen en geweld eisten duizenden doden, dus ‘goed sterven’ had de hoogste prioriteit, wilde men ongeschonden het laatste oordeel doorstaan. Werd in de vroege Middeleeuwen dit laatste oordeel nog gezien als een collectieve belevenis aan het einde der tijden, rond 1400 verschoof de aandacht steeds meer naar het individu, dat direct na zijn dood op zijn eigen daden zou worden beoordeeld. Dat vergde voor de stervende dus een intensieve voorbereiding om de martelingen in het vagevuur tot de jongste dag zo veel mogelijk te beperken. De priesters en leken die dit proces moesten begeleiden, konden hierbij wel een handboek gebruiken. Het eerste werd opgesteld aan de universiteit van Parijs, in het Latijn. Later ontstond er een nieuwe, uitgebreidere tekst, die bovendien in verschillende talen werd vertaald.

De 'Ars moriendi' bestaat uit twee gedeelten. Het eerste bevat een uitvoerige beschrijving van alle gebeden en rituelen die rond het sterfbed moeten worden uitgevoerd. Interessanter voor kunstenaars was het veel kortere tweede deel, waarin met houtsneden wordt geïllustreerd welke verleidingen de stervende moet weerstaan, voordat hij het leven kan laten. Het zijn er vijf: ongeloof, wanhoop, ongeduld, hoogmoed en hebzucht. Op elk van deze zonden is een christelijk antwoord te geven: respectievelijk een standvastig geloof, hoop op vergeving, liefdadigheid en geduld, nederigheid en boetedoening, onthechting van aardse zaken. De illustraties laten mooi zien hoe een stervende daarmee kan worstelen.

Jheronimus Bosch
Het Laatste Oordeel

Duivels verbeelden in deze houtsneden de verleidingen, engelen de antwoorden daarop. Ze zijn soms letterlijk terug te vinden in kunstwerken uit die tijd. Ook Jheronimus Bosch moet de ‘Ars moriendi’, die circuleerde in de vorm van blokboeken, hebben gekend. Niet alleen de talrijke duivels, en in mindere mate de engelen, maar ook de moraliserende onderwerpen, die kenmerkend zijn voor zijn kunst, wijzen daarop.

Zie ook

  • Toon terzijde Dood van een vrek

Heeft betrekking op:

Psalm 49:11, Wijsheid van Jezus Sirach 14:17, Wijsheid 2:1, Spreuken 10:21, Ezra 18:21, Matteüs 19:16, Ezechiël 3:16-21