Overzicht bijbelboeken

Letteren > Bijbelvertalingen

Bibel yn de Fryske tael fan 1943

It brief oan de Galatiërs, headstik 1:1-5

1 Paulus, apostel, net fen minsken noch troch in minske, mar troch Jezus Christus en God de Heit, dy’t him út ‘e deaden opwekke hat, 2 en al de broerren, dy’t by my binne, oan ‘e gemeinten fen Galatië, 3 genede mei jimme wêze en frede fen God ús Heit en de Heare Jezus Christus, 4 dy’t himsels jown hat for ús sûnden, om ús to forlossen út de tsjinwirdige tsjoede wrâld, neffens it wollen fen ús God en Heit, 5 hwaens de hearlikheit wêze mei yn alle ivichheit. Amen.

Van de 650 duizend inwoners van de provincie Friesland is ongeveer 60% friestalig, 95% beheerst het Fries passief. Die getallen doen niet vermoeden dat het Fries in de loop van de eeuwen grote moeite heeft gehad zich te handhaven. In de negentiende eeuw bijvoorbeeld was in bestuur, kerk en school geen plaats voor het Fries. Op school werd de onderwijzers in overweging gegeven het “Friesch Boers niet te gedogen”.

De komst van de Britse zendeling Bonifatius is voor Friesland van grote betekenis. Al waren sommige Friezen hem niet bepaald welgezind (hij werd in 754 bij Dokkum vermoord), de opmars van het christelijk geloof werd door zijn dood niet gestuit. Dat blijkt uit de vele terpkerken en kloosters uit die tijd. De monniken legden dijken aan en ontgonnen nieuw land. Zo werd de grondslag voor het huidige Friesland gelegd.

In de kerk van Bonifatius was het Latijn de voertaal. De Reformatie van de zestiende eeuw bracht in de situatie van het Fries geen verandering. Integendeel, Friesland verloor zijn zelfstandigheid en werd in 1579 een deel van de Republiek. Het bestuur kwam in handen van Hollanders en het Nederlands werd de taal van bestuur, kerk en school. Het Fries werd alleen nog op het platteland gesproken bij de boeren. Geschreven Fries bestond in deze periode niet, behalve het werk van de psalmberijmer Gysbert Japicx (1603-1666). Zonder voorgangers, zonder schriftelijke traditie schreef hij zijn gedichten in het Fries.

De opkomst van het Fries als geschreven taal begint in de romantiek van de negentiende eeuw. Dan komen ook de enkelingen die het Fries een plaats willen geven in het godsdienstige leven. Enerzijds komt dat streven voort uit de Friese taalbeweging met haar sociale achtergrond, anderzijds uit de behoefte om de Friezen met het evangelie in hun eigen taal te bereiken. De verschillende vertalingen van bijbelgedeelten in het Fries kwamen voort uit particulier initiatief.

Daar kwam in het begin van de twintigste eeuw verandering in. Op 8 juni 1908 werd ‘It Chrislik selskip for Fryske Tael- en Skriftekennisse’ opgericht. Uitgangspunt was Handelingen 2:11 ‘Hoe hearre wy har yn ús eigen tael Gods greate wurken forkundigjen’. Jarenlang heette het tijdschrift van het Kristlik Frysk Selskip (KFS) dan ook ‘Yn ús eigen tael’ (1909-1943). De vereniging stelde zich ten doel de positie van het Fries in de protestantse wereld te verbeteren.

Drijvende kracht van het Selskip was dr. G.A. Wumkes (1869-1954). Hij hield in 1915 de eerste hervormde Friese kerkdienst in Tzum. In de loop van de eeuw groeide het aantal Friese kerkdiensten gestaag, maar van een doorbraak is geen sprake. Wel is in het pastoraat buiten de eredienst de positie van het Fries zeer versterkt.

In deze vereniging kwam de vertaling van de bijbel in het Fries aan de orde door een brief van P. de Clercq aan het hoofdbestuur van het Selskip in 1909. Hij schrijft daarin dat hij van plan is de eerste vijf boeken van het Nieuwe Testament in het Fries te vertalen. Daarnaast richtte hij zich in een brief aan het hoofdbestuur van het “Selskip foar Fryske Tael- en Skritkennisse”, ‘it Selskip 1844’. Hij zette daarin zijn gedachten over een Friese Bijbelvertaling uiteen. Hij was van mening dat zo iets niet een particuliere aangelegenheid moet zijn. Hij zou willen dat beide verenigingen zich erachter zouden stellen om zo alvast te komen tot een uitgave door het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG). De tekst wilde hij laten controleren door drie predikanten van de belangrijkste kerken in Friesland om een zo breed mogelijk draagvlak te krijgen.

De brief van De Clercq heeft ertoe geleid dat in 1915 door het KFS het besluit werd genomen tot een bijbelvertaling in het Fries. Grote man achter die vertaling zou G.A. Wumkes worden. Daarmee was de Friese Bijbelvertaling van particuliere aangelegenheid geworden tot een zaak waarvoor het KFS zich verantwoordelijk stelde. De tweede belangrijke stap werd gezet toen het NBG na een rede van Wumkes (1869-1954) op de jaarvergadering van 1917 zijn medewerking toezegde.

De vertaling van Wumkes is een concordante vertaling (woord voor woord). Het Hebreeuws en Grieks werden zo letterlijk mogelijk weergegeven. Wumkes volgde zo veel mogelijk de Statenvertaling van 1637.De Statenvertaling van 1637 Al tastend moest hij zich een weg zoeken in het Friese religieuze woordgebruik. Bijna helemaal in zijn eentje presteerde Wumkes het om een vertaling van het Fries uit de grondtalen te voltooien. Maar ere wie ere toekomt: Wumkes werd bij het vertalen bijgestaan door de onderwijzer en voorman van de christelijke Friese taalbeweging E.B. Folkertsma (1893-1968) Hij heeft als revisor een niet geringe invloed heeft gehad op de uiteindelijke Friese tekst.

Het Nieuwe Testament verscheen in 1933, de hele bijbel in 1943. ‘Ut it Gryksk en út it Hebrieusk oerset yn it Frysk fan dr. G.A. Wumkes’, zegt het titelblad, ‘yn opdracht en ûnder taforsjuch fen it Kristlik Frysk Selskip’. De kerken in Friesland hebben aan deze uitgave nog geen rechtstreekse medewerking gegeven. Onder de titel staat de naam van het NBG, dat de publicatie en de verspreiding op zich nam.

De Friese bijbelvertaling van Wumkes-Folkertsma mag een prestatie van formaat worden genoemd. Ze is in 1943 met grote blijdschap ingehaald. Voor de verschijning was de eerste druk al uitverkocht; de tweede volgde na de bevrijding van de Duitse overheersing in 1946. De vertaling bleef in gebruik tot 1978, toen een nieuwe Friese vertaling verscheen.

Bibliografische referenties

S.E. Wendelaar Bonga, G.A. Wumkes en E.B. Folkertsma, By de Fryske Bibel. Leeuwarden: Kristlik Frysk Selskip, 1943.

Heeft betrekking op:

Galaten 1:1-5