Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Biblia pauperum

Anders dan de naam – 'bijbel voor de armen' – doet vermoeden, was dit plaatjesboek zeker geen boek voor armen, noch in financiële noch in geestelijke zin (Luc 12:20, Matt. 5:3).

De naam werd voor het eerst gebruikt toen een dergelijk boek in de beroemde zeventiende-eeuwse bibliotheek van hertog August I van Brunswijck-Wolfenbüttel gecatalogiseerd werd. De bibliothecaris had bij de naamgeving blijkbaar het gezegde in gedachten dat afbeeldingen de bijbel van de armen zijn, zoals gebrandschilderde ramen in kerken die het bijbelverhaal aan ongeletterden moesten vertellen. Sindsdien is de naam voor deze soort blokboeken gebruikelijk.

Anoniem, Holland
Biblia Pauperum, p. 27 (.g.)
Anoniem, Holland
Biblia Pauperum, p. 29 (.i.)

De plaatjes in het boek vertellen geen eenvoudig verhaal, maar iedere pagina laat een ingewikkelde beeldtaal van onderling gerelateerde voorstellingen zien, aangevuld met verklarende teksten. De verschillende scènes zijn door middel van een soort zuilenarchitectuur met meerdere verdiepingen van elkaar gescheiden. In het midden van iedere bladspiegel worden in chronologische volgorde scènes uit het leven van Christus getoond, waarbij voorstellingen van de passie en de daarop volgende opstanding in de meerderheid zijn. Rechts en links hiervan zijn oudtestamentische scènes gerangschikt die als typologische voorafspiegelingen van het evangelie gezien werden. De keuze van deze voorstellingen volgt dus geen chronologische lijn. Boven en beneden zijn oudtestamentische profeten voorgesteld die als het ware als getuigen optreden.

Anoniem, Holland
Biblia Pauperum, p. 25 (.e.)

Men neemt aan dat de uitvinding van het concept van de biblia pauperum aan de bisschop Ansgar van Bremen te danken is, die in de negende eeuw in Denemarken en Zweden het evangelie verspreidde en dit soort plaatjes wel degelijk voor uitleg van de bijbel gebruikt zal hebben.

Het hoogtepunt van de productie van de blokboeken lag echter in de vijftiende eeuw in Haarlem. Meestal wordt de beroemde Laurens Jansz. Coster genoemd als maker van de boeken. Dit valt echter niet te bewijzen, al is zeker dat ze in zijn omgeving zijn ontstaan.

De meeste uitgaven van de biblia pauperum bevatten veertig pagina’s, een enkele ook vijftig. Gedrukt op de beste kwaliteit papier waren het zeker geen goedkope boeken. Sommige eigenaren kozen er zelfs voor om de voorstellingen te laten inkleuren waardoor hun exemplaar net zo uniek werd als een manuscript.

Zie ook: Jona in de biblia pauperumJona in de Biblia pauperum

Heeft betrekking op:

Jesaja 1:9