Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

De geldwisselaar en zijn vrouw

Quinten Massys
De geldwisselaar en zijn vrouw

Geld is een serieuze aangelegenheid. Dat zouden we uit dit 16e-eeuwse schilderij kunnen opmaken. Ernstig en vol aandacht kijkt de man naar het weegschaaltje in zijn linkerhand, terwijl hij op het punt staat er een gouden muntstuk op te leggen. Het wegen van geld was nodig om te kijken of er niet mee geknoeid was. Munten werden vervaardigd van edel metaal, waar gemakkelijk een randje afgesneden kon worden zonder dat het opviel. Het waren natuurlijk vooral de handelaren en geldwisselaars die daar last van hadden. Zij werkten met grote hoeveelheden munten – het girale geldverkeer bestond nog lang niet – en leden verlies door dergelijke frauduleuze praktijken.

Maar zo te zien viel dat verlies voor deze geldwisselaar wel mee. Hij bezit een aanzienlijke stapel gouden munten, een zakje parels, een schitterend glas. Ook het boek waar zijn vrouw in bladert, behoorde niet tot het gemiddelde 16e-eeuwse huishouden. Het is een kostbaar werk, rijk geïllustreerd met miniaturen, waarvan we net een glimp opvangen. De opengeslagen pagina toont een afbeelding van Maria met kind. De vrouw kijkt er niet naar om, ze heeft duidelijk meer belangstelling voor de bezigheden van haar man.

De symboliek is helder: het werk van de geldwisselaar gaat moeilijk samen met de bijbel. Rente berekenen over transacties, ook wel woeker genoemd, was uit den boze. Dat was al te gemakkelijk verdiend. Werken moest je voor je geld, ‘in het zweet uws aanschijns’ (Genesis 3:19). Zo niet, dan beging je een doodzonde in de ogen van de kerk. Het zal geen toeval zijn dat op de plank recht boven het hoofd van de man een rottende appel ligt - verwijzing naar de erfzonde. De uitgedoofde kaars precies tussen man en vrouw in, is een teken van vergankelijkheid: hoe belangrijk geld en bezit ook zijn voor deze twee, zij ontkomen niet aan de dood. De karaf met water, links op de plank, en de rozenkrans die naar beneden bungelt, zullen in de 16e eeuw begrepen zijn als de zuiverheid van Maria. Deze symboliek sloot wellicht aan bij de aansporing op de – inmiddels verdwenen – schilderijlijst: ‘Gij zult geen onrecht doen in het gericht, met de el, met het gewicht, of met de maat’ (Leviticus 19:35). Er mag niet gesjoemeld worden, zo lijkt de boodschap, dus ook niet met geld.

Overdreven rijkdom straalt het tafereel niet uit. Wel is het een mooi portret van het leven van de gegoede burgerij in een kosmopolitische stad met intensieve handel en het daarbij horende financiële verkeer. De stad Antwerpen in dit geval, waar de maker van het schilderij, Quinten Massys, woonde en werkte. Voor dit kunstwerk, dat ooit in het bezit van Rubens is geweest, heeft Massys waarschijnlijk teruggegrepen op een schilderij van zijn 15e-eeuwse vakbroeder Jan van Eyck. Niet alleen het intense koloriet en de precieze weergave van de vele details, maar ook de voor de 16e eeuw ouderwets aandoende kleding wijzen daarop. Uit het werk van Jan van Eyck kennen we bovendien het motief van de bolle spiegel. Massys heeft het opvallende voorwerp hier pal op de voorgrond geplaatst. Er is een raam in te zien, waarvoor een in het rood geklede man zit te lezen. Een zelfportret van de schilder? We weten het niet.

Heeft betrekking op:

Jesaja 23:8, Jesaja 3:12, 1 Kronieken 28:17, Deuteronomium 25:5, Numeri 7:85, Spreuken 16:11