Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Toegepaste kunst

De Nieuwe Kerk in Haarlem

Lieven de Key en Jacob van Campen
Nieuwe kerk te Haarlem

In het ontwerp van Jacob van Campen voor de Nieuwe Kerk in Haarlem is duidelijk te herkennen dat deze gebaseerd is op Villalpando's reconstructie van de tempel in JeruzalemDe tempel van Jeruzalem als voorbeeld. In 1645 koos de vroedschap van Haarlem uit vijf ingezonden modellen het plan van Jacob van Campen voor de uitbreiding van de Sint Annakapel tot Nieuwe Kerk. Al in 1613 had men aan de bestaande kapel de huidige toren naar ontwerp van Lieven de Key toegevoegd. Pas in 1639 diende de kerkeraad bij het stadsbestuur een verzoek in tot uitbreiding van de te klein geworden kapel. In 1649 werd het nieuwe gebouw voltooid zoals te lezen is op de oostgevel, maar de inwijding vond al in 1648 plaats.

De west- en de oostfaçade worden gekenmerkt door middenrisalieten die duidelijker hoger zijn dan de rest van het kerkgebouw. Mogelijk diende dit ertoe om de toren van Lieven de Key in het ontwerp te integreren, maar belangrijker nog lijkt de nadruk die hiermee op de oostzijde komt te liggen. Aan deze kant werd de nieuwe hoofdingang gebouwd en een nieuwe straat door de bestaande bebouwing geslagen die direct naar deze hoofdingang leidt. Katholieke kerken waren doorgaans met hun koor gericht op het oosten, zodat de hoofdingang meestal in het westen of zuiden lag. Met het ontwerp voor deze protestantse kerk breekt Van Campen met die traditie, maar grijpt tegelijkertijd terug op een nog oudere: de ingang van de tempel van Salomo zou ook op het oosten hebben gelegen.

Het op het eerste gezicht vrij sobere rechthoekige kerkgebouw bevat nog meer elementen die terug zijn te vinden in Villalpando's reconstructie van de tempel van Salomo. Van Campen was bekend met de publicatie van Villalpando uit 1604. Uit brieven weten we dat Constantijn Huygens een exemplaar van het driedelige werk bij een diplomaat had geleend met de bedoeling het samen met Van Campen te bestuderen.

Een belangrijk kenmerk van het gebouw dat direct terug gaat op Villalpondo, zijn de steunberen aan de buitenkant. Villalpondo had de naar binnen gebogen steunberen geprojecteerd voor de onderbouw van de tempel in Jeruzalem, die op het plateau van de tempelberg rust. De huidige klaagmuur zou dus een stukje van deze sokkelarchitectuur moeten zijn.

De binnenruimte van de Nieuwe Kerk is vierkant, gestructureerd door twee zich kruisende tongewelven. De hoekcompartimenten zijn lager en hebben een cassettenplafond, zodat binnen de vierkante ruimte de indruk van een Grieks kruis ontstaat. Van buiten is het hoogteverschil niet te zien, alle gevels hebben dezelfde hoogte. Ook is de vierkante plattegrond niet duidelijk van buiten; door de west-oost-risalieten lijkt het gebouw een lengteoriëntatie te hebben, wat overeenkomt met Villalpando's reconstructie van de tempel.
De rondboogvensters kunnen een verschillende oorsprong hebben. Of ze zijn afgeleid uit een andere reconstructie van het tempelgebouw door François Vatables, die al sinds het midden van de 16e eeuw in Nederland circuleerde, óf de vorm van de rondboog is overgenomen van Villalpando's blinde muren van de onderbouw van de tempelberg, waarin ook de naar binnen gebogen steunberen verwerkt zijn.

Oorspronkelijk had Van Campen twaalf zuilen gepland die het gewelf van de binnenruimte zouden dragen, overeenkomstig de symboliek van de tempel waarin de de twaalf zuilen voor de twaalf stammen van Israël staan (vgl. Num. 2:1-34). Op het schilderij dat Pieter Saenredam van de binnenruimte van de Nieuwe Kerk in 1652 maakte, zijn de geplande twaalf zuilen te zien.

Pieter Jansz. Saenredam
Interieur van de Nieuwe Kerk te Haarlem gezien vanuit het westen

De gerealiseerde kerkruimte heeft echter slechts acht zuilen. Bij het verstrekken van de bouwopdracht had de vroedschap van Haarlem strikte begrotingseisen gesteld. Om binnen het budget te blijven, werden de geplande twaalf zuilen gereduceerd tot acht. De kosten waren blijkbaar belangrijker dan de symbolische betekenis van de zuilen. Maar er zijn nog genoeg details in het gebouw verwerkt die duidelijk maken, dat dit op het eerste gezicht sober-functionele kerkgebouw voor de gereformeerde eredienst in de oudtestamentische traditie van de tempel van Salomo staat.

Bibliografische referenties

C.J.R. van der Linden, 'De symboliek van de Nieuwe Kerk van Jacob van Campen te Haarlem', in: Oud Holland, 104 (1990) 1, p. 1-30

Heeft betrekking op:

2 Kronieken 1:18, 2 Kronieken 3:3