Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Toegepaste kunst

De tempel van Jeruzalem als voorbeeld

Jan Luyken
Zecharja gestenigd

In 1604 verscheen in Rome een driedelig commentaar op Ezechiël, met daarin een reconstructie van de tempel van Salomo, zoals deze onder meer in 2 Kronieken wordt beschreven. Het werk van Juan Bautista Villalpando met de uitvoerige titel In Ezechielem explanationes et apparatus urbis ac templi Hierosolimitani. Commentarii et emaginibus illustratus opus had in de 17e eeuw grote invloed op gebouwen in grote delen van Europa. Van Engeland via de Nederlanden tot Polen en Litouwen vindt men kerken en synagoges waarvan bepaalde onderdelen ontleend zijn aan Villalpando's tempelmodel. Maar ook Jan en Caspar LuykenJan Luyken en de prentbijbel, Pierre Mortier en Bernard Picard maakten voor hun publicaties gebruik van deze reconstructie.

Jacob Juda Leon (Templo)
Tempel van Salomo

Vooral de publicatie en het houten model van Rabbi León, een volgeling van Villalpando, maakten deze reconstructie van de tempel in de Nederlanden populair. Bekende architecten zoals Jacob van Campen en Daniël Stalpaert verwerkten dit voorbeeld direct in hun ontwerpen.

Typerend voor Villalpando's tempelreconstructie zijn de volgende kenmerken: het gebouw is van buiten blokachtig, en de plattegrond is vierkant, onderverdeeld in negen traveeën. Het gebouw rust op twaalf zuilen, die de twaalf stammen van Israël symboliseren. De vier pilaren in het midden staan voor de vier Levitische families (Num. 2:1-34, 3:17-20). De zuilen vertonen een combinatie van de Korinthische en de Dorische orde. Het meest kenmerkend zijn echter de massieve naar binnen toe gebogen steunberen aan de buitenkant.

De eerste voorbeelden waarin we enkele kenmerken van Villalpando's tempelmodel terugzien, zijn de kerken van Hoge Zwaluwe en Renswoude, ontworpen in de periode 1639-1641 door Jacob van Campen. Exemplarisch is ook Van Campens ontwerp voor de Nieuwe Kerk in HaarlemDe Nieuwe Kerk in Haarlem. Maar ook de Oudshoornse kerk (1663-1665) in Alphen aan den Rijn en de Oosterkerk in Amsterdam (1669-1671) van Daniël Stalpaert vertonen de karakteristieke vierkante opzet en de naar binnen gebogen steunberen.

Onbekend
Portugese Synagoge Amsterdam

De twee grootste synagoges van Amsterdam werden onder Stalpaerts supervisie gebouwd door Elias Bouwman. In 1670-1671 verrees de Grote Sjoel, oftewel de synagoge van de Asjkenazische Joden, het tegenwoordige kerngebouw van het Joods Historisch Museum. Kort daarop werd de Grote Portugese synagoge gebouwd, die in 1675 werd ingewijd. Beide gebouwen vertonen de kenmerkende vierkante opzet rond vier centrale zuilen en de naar binnen gebogen steunberen. In het geval van de Grote Sjoel van de Asjkenazische Joden zijn de gebogen steunberen slechts aangeduid. Van een functioneel bouwelement is hier geen sprake; de verwijzing naar de tempel van Jeruzalem moet de achtergrond zijn van dit detail. Op de betekenis van dit detail hoeft niet per se de bouwmeester hebben gewezen; de Ashkenazim kenden al voorbeelden van synagoges naar Villalpando's model in hun vaderland Polen of Litouwen.

Bibliografische referenties

Sergey R. Kravtsov, 'Juan Bautista Villalpando and Sacred Architecture in the Seventeenth Century' in: The Journal of the Society of Architectural Historians, Vol. 64, No. 3 (sept. 2005), p. 312-339.

Heeft betrekking op:

2 Kronieken 3:3, 2 Kronieken 8:12, Ezechiël 43:10-12, 1 Kronieken 6:17, Haggai 2:3