Overzicht bijbelboeken

Letteren > Bijbelvertalingen

De Utrechtse Historiebijbel van 1430

De Utrechtse Historiebijbel bestaat uit een selectie van bijbelboeken uit de Eerste Historiebijbel van 1360De Eerste Historiebijbel van 1360 en van de vertaling van Johan Scutken.Johan Scutkens Nieuwe Testament van 1399 Aan de bijbelvertaling van 1360 werden de geschiedkundige boeken ontleend, zowel van het Oude als het Nieuwe Testament; daarnaast enkele verhalen uit de niet-gewijde geschiedenis, zoals over koning Cyrus (Kores), Alexander de Grote en de Verwoesting van Jeruzalem. In plaats van de vier afzonderlijke evangeliën werd uit de Eerste Historiebijbel ook de evangeliënharmonie overgenomen. Voor het niet-geschiedkundige deel van het Nieuwe Testament (de brieven van de apostelen en de Openbaring van Johannes) en voor de Oud-Testamentische Perikopen is gebruik gemaakt van de vertaling van Johan Scutken.

Het is niet bekend wie als eerste uit de Historiebijbel van 1360 en uit de vertaling van Johan Scutken bijbelboeken heeft samengevoegd. We moeten deze compilator zoeken in de stad Utrecht of omgeving, bijvoorbeeld onder de Utrechtse kanunniken. Het staat in elk geval vast dat hij met zijn compilatie-arbeid voorzag in een behoefte, want in de jaren tussen 1430 en 1470 zijn er tenminste 16 zogenoemde Utrechtse Historiebijbels tot stand gekomen.

Zeker is ook dat de opdrachtgevers of eerste bezitters van enkele van deze rijk verluchte bijbels met de stad Utrecht verbonden kunnen worden. In verschillende handschriften vindt men het wapen van de stad Utrecht en daarnaast wapens van verschillende voorname Utrechtse families, zoals het geslacht Lochorst, Abcoude, Sterkenburg en Zuylen. Als opdrachtgever van de eerste compilatie komt Herman van Lochorst in aanmerking, die in 1400 deken werd van de Dom en in 1438 overleed.

Een aantal van deze handschriften, meestal sets van twee of meer delen, is rijk geïllustreerd met miniaturen. De miniaturisten zijn waarschijnlijk leken-kunstenaars in de stad Utrecht of in het Utrechtse. Het zouden min of meer zelfstandig werkende kunstenaars geweest kunnen zijn, die bij elke afzonderlijke opdracht om een handschrift te verluchten, in steeds wisselende combinaties samenwerkten. Dat verklaart waarom aan sommige handschriften verschillende miniaturisten hebben gewerkt. Bij een aantal handschriften bevinden de miniaturen zich aan het begin van een bijbelboek. Bij andere staan de miniaturen in de tekst van de bijbelboeken. Vooral die laatste, rijk verluchte, forse handschriften vormden een kostbaar bezit.

In de Koninklijke bibliotheek te Den Haag bevindt zich de mooist geïllustreerde Historiebijbel in twee banden, die oorlogen, overstromingen en branden heeft overleefd. De illustraties van de Utrechtse HistoriebijbelHij bevat niet minder dan 69 gehistorieerde initialen aan het begin van de afzonderlijke boeken en 509 kleine miniaturen in de tekst. Acht kunstenaars hebben eraan gewerkt.

Bibliografische referenties

J.A.A.M. Biemans, Middelnederlandse Bijbelhandschriften. Leiden, 1984.

Bespreking en afbeelding in Honderd hoogtepunten uit de KB.

Heeft betrekking op:

2 Samuël 19:1-9