Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

De zeven hoofdzonden en de vier uitersten

Jheronimus Bosch
De zeven hoofdzonden en de vier uitersten

Dit curieuze tafelblad is een staalkaart van Bosch’ geliefde onderwerpen. In een complexe compositie heeft hij de zeven hoofdzonden en de vier uitersten weergegeven, voorzien van talrijke betekenisvolle details en verklarende Latijnse teksten.

Op de buitenhoeken zijn de vier uitersten te zien, de vier ‘laatste dingen’ aan het eind van het leven: de dood, het oordeel, de hel en de hemel. Volgen we de leesrichting dan wordt ons oog het eerst naar de dood geleid, linksboven. Dit tafereeltje doet denken aan Bosch’ eerdere werk De dood van een vrek. Met dit verschil dat de stervende oude man hier de laatste sacramenten krijgt toegediend.

Jheronimus Bosch
Dood van een vrek

Na de dood volgt het laatste oordeel, rechtsboven afgebeeld. Geheel volgens de toenmalige traditie zien we een centrale Christusfiguur, gezeten op de regenboog, met de wereldbol aan zijn voeten. Even traditioneel zijn de tak met lelies, symbool van barmhartigheid, en het zwaard, voor een scherp oordeel, naast Christus’ hoofd. Hij wordt geflankeerd door heiligen en trompetspelende engelen. Beneden verrijzen de mensen als naakte zielen uit hun graf. Na het oordeel verdwijnen de zondaars naar de hel, in de cirkel linksonder. Hun zonden en de daarbij passende straffen zijn uitvoerig in beeld gebracht. Om misverstanden te voorkomen heeft Bosch de Latijnse termen voor de verschillende wandaden toegevoegd. Typerend voor Bosch’ schilderingen van de hel zijn de realistisch weergegeven branden op de achtergrond.

Degenen die zich tijdens hun leven beter gedragen hebben, melden zich naakt bij de hemelpoort, in de cirkel rechtsonder. Ze worden begeleid door de aartsengel Michaël en welkom geheten door Petrus. De poort maakt deel uit van een gebouw dat half kerk, half paleis is. In de middenruimte zit God op een gouden troon, met engelen aan zijn zijde. Ook weer geheel volgens de toen geldende conventies.

De zeven belangrijkste zonden, waaraan de mens zich tijdens zijn leven schuldig kan maken, vormen met elkaar een cirkel, rondom een symbolisch oog. Bosch heeft de Latijnse benamingen onder elke afbeelding geschreven. Met de wijzers van de klok mee zien we gula (gulzigheid), acedia (gemakzucht), luxuria (wellust), superbia (hoogmoed), ira (woede), invidia (jaloezie) en avaritia (gierigheid)Bijbelse lijstjes. Elke zonde wordt verbeeld in een apart schilderijtje, waarop veel te zien is. Het zijn alledaagse scènes, die een mooi inkijkje geven in het leven van toen. Dankzij de vele details, al dan niet met een diepere betekenis.

Jheronimus Bosch
De zeven hoofdzonden en de vier uitersten

Zo is de superbia (rechtsonder) weergegeven als een gegoede dame, met een mooie witte linnen kap, in een welvarend interieur. Haar luxueuze linnenkast is getooid met kostbaar vaatwerk. Ze staat voor een ronde spiegel. Er zou niks aan de hand zijn, ware het niet dat deze spiegel door een duivel wordt vastgehouden. Hij draagt eenzelfde linnen kap als de vrouw. De ongebruikte rozenkrans, in de kist naast haar, belooft ook niet veel goeds.

Op deze manier heeft Bosch elk van de zeven hoofdzonden met veel verbeeldingskracht neergezet. Het was waarschijnlijk de bedoeling dat ze gelezen werden als een soort beeldverhaal. Door zich volledig op de plaatjes te concentreren, zou de beschouwer zich bewust worden van zijn eigen zonden.

Zie ook

  • Toon terzijde Een bijzonder tafelblad
  • Toon terzijde Dood van een vrek
  • Toon terzijde Memlings Laatste Oordeel

Heeft betrekking op:

Filippenzen 3:19, Romeinen 2:1, Spreuken 6:32