Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Dood van een vrek

Jheronimus Bosch
Dood van een vrek

Hebzucht is het onderwerp van dit schilderij. En de zinloosheid daarvan, want als je doodgaat, kun je niets meenemen van de rijkdom die je tijdens je leven hebt vergaard. Het was een geliefd thema van Jheronimus Bosch. Dit schilderij zit dan ook vol verwijzingen naar deze menselijke ondeugd.

Zo krijgt de oude man op zijn sterfbed nog een zak met geld aangeboden door een duivels personage. Aan het voeteneind van het bed zien we een andere grijsaard (of is het dezelfde, maar dan in betere tijden?) die tevreden met een zak met gouden munten in de weer is. Ook hier is het een duivelse gedaante die de zak vasthoudt. Onder de kist, die verder nog gevuld is met verzegelde documenten en koperwerk, kruipen eveneens helse gedrochten rond.

Niet direct te plaatsen zijn de voorwerpen rechts op de voorgrond: de wapenrusting van een edelman, bestaande uit een helm, een handschoen, een schild, een zwaard en een lans. Geen spullen die je in een slaapkamer verwacht. Wellicht had de oude man deze dingen in onderpand van een adellijk heerschap. Daarmee zou hij te identificeren zijn als een woekeraar, iemand die zijn geld niet verdient met werken, maar met het heffen van rente - een zware zonde in die tijd.

Quinten Massys
De geldwisselaar en zijn vrouw

Helaas, de oude zondaar heeft niets meer aan zijn geld, de dood staat aan de deur en heeft duidelijk zijn pijl op hem gericht. Ontsteld ziet de oude man hem aan. Een plotselinge dood was een waar schrikbeeld in de Middeleeuwen: de sacramenten konden niet meer worden toegediend, de zonden niet meer worden vergeven.

Toch gloort er hoop. Uit het raampje linksboven valt, langs een crucifix, een straal daglicht, precies op de oude man. Een engel, de hand op de schouder van de stervende, probeert hem erop attent te maken. Maar Bosch heeft er weinig vertrouwen in dat dat lukt. De duivels zijn in dit schilderij veruit in de meerderheid. Zelfs boven de engel zit er nog een, met een brandende fakkel in de hand.

Het smalle formaat van het kunstwerk wijst erop dat het onderdeel is geweest van een drieluik, het linkerzijluik in dit geval. Het middenpaneel is verdwenen, het rechterzijluik bevat een allegorie op de lust, ook een van de menselijke ondeugden die veel in Bosch’ werk voorkomt. Jheronimus Bosch, met zijn fascinatie voor de slechtheid van de mens, was de eerste die dergelijke moralistische triptieken schilderde.

Zie ook

  • Jheronimus Bosch
    De tuin der lusten (detail van het Middenpaneel)
  • Jheronimus Bosch
    Middenpaneel van Triptiek met de hooiwagen
  • Toon terzijde Jheronimus Bosch: Middenpaneel van Triptiek met de hooiwagen

Heeft betrekking op:

Spreuken 21:6, Baruch 3:18, Lucas 12:20, Wijsheid van Jezus Sirach 14:3, Wijsheid 1:16, Psalm 49:18, Prediker 7:14, Ezechiël 3:19, Wijsheid van Jezus Sirach 11:19