Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Een miniatuuraltaar

Anoniem, Zuid-Nederland / Antwerpen
Miniatuuraltaar: Maria met kind op de maansikkel, en enkele heiligen

Als we kijken naar de afbeelding is het moeilijk voor te stellen dat dit hele altaar slechts 18,5 centimeter hoog is. Het past met gemak binnen de contouren van een computerscherm. Dit formaat maakte een dergelijk devotie-object geschikt om mee te nemen op reis. Hierop wijst ook de afbeelding van Christoffel, de beschermheilige van reizigers, die aangebracht is op de buitenzijde van de linkervleugel. Naast hem zien we de heilige Joris, patroon van ridders en krijgslieden.

In geopende toestand toont het altaar links de heilige Barbara met op de achtergrond de toren waarin ze werd opgesloten, rechts staat Catharina met haar gebroken rad. Catharina en Barbara, die beiden de marteldood zijn gestorven, werden onder meer aangeroepen om te beschermen tegen een plotselinge dood. Dat was namelijk het ergste wat een middeleeuwer kon overkomen: onvoorbereid, zonder laatste oliesel voor de Schepper te verschijnen. Zowel Christoffel en Joris als deze vrouwelijke heiligen maken deel uit van een groep van veertien heiligen, de zogenaamde Noodhelpers, die werden aangeroepen ter bescherming tegen een arsenaal aan kwaaltjes en ziekten. Johannes de evangelistJohannes, afgebeeld op de voorkant van het voetstuk, past met zijn attribuut de gifbeker mooi in dit decoratieprogramma.

De hoofdrol is echter weggelegd voor Maria. Aan haar is het middenstuk van het drieluik gewijd. Ze staat op een maansikkel en vertrapt met haar voet een knielende duivel. Maria wordt hierdoor geïdentificeerd met de zwangere vrouw uit Openbaring 12. Het kind dat ze op de linkerarm draagt, strekt zijn handen uit naar de appel die zijn moeder met de andere hand omhoog houdt - een verwijzing naar de erfzonde waarvan Christus de mensheid zal verlossen. De tekst onder Maria luidt: Tota pulchra es amica mea (Hooglied 4:7). Verschillende Maria-types komen samen in dit beeld.

Als de reiziger aan deze keur van beschermheiligen nog niet genoeg had, kon hij ook een reliek toevoegen. In het voetstuk van het altaartje bevindt zich een kleine opbergruimte die plaats biedt aan een stukje stof, haren of bot van een heilige.

Zie ook

  • Toon terzijde Maria in de middeleeuwse beeldhouwkunst
  • Toon terzijde Een vroeg massaproduct

Bibliografische referenties

M. van Vlierden, Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600. Utrecht/Zwolle 2004, p. 272.

Heeft betrekking op:

Openbaring 12:1, Hooglied 4:7