Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Een vroeg massaproduct

Anoniem, Utrecht
De madonna als apocalyptische vrouw

De rood aardewerken plaat toont Maria met het Christuskind op haar arm, omgeven door een stralenkrans en staande op een maansikkel. Dat betekent dat ze hier op het eerste gezicht is voorgesteld volgens de iconografische traditie die Maria afbeeldt op de maansikkel. Dit is een enigszins verwarrende combinatie, omdat Maria geïdentificeerd wordt met de zwangere vrouw uit de Openbaring 12.

Voornamelijk tijdens de Barok wordt het motief van de Madonna op de maansikkel veelvuldig gebruikt. Meestal bevindt zich dan onder haar voeten ook een wereldbol en een slang die zij, resp. het Christuskind, vertrapt. In de beeldtraditie van de contrareformatie staat zij daarmee symbool voor de strijd tegen ketterij. Als nieuwe Eva vertrapt ze het kwaad, voorgesteld door de slang.

Deze aardewerken plaat wordt echter voor de Reformatie gedateerd, rond 1500. Het motief van de Madonna op de maansikkel, zwevend in een stralenkrans in de wolken, wordt hier aangevuld met de martelwerktuigen die tegen haar Zoon zijn gebruikt: kruis en geselpaal. In de wolkenband ontwaart men de hoofden van een zegenende God - Vader, Zoon en heilige Geest. De teksten op Maria's aureool en op de rand van de plaat roemen haar deugden.

De interpretatie van deze plaat kan dus verschillende kanten uitgaan: van de maagdelijkheid en andere deugden van Maria, via haar lijden en het lijden van haar Zoon tot aan de heilige Drie-eenheid. Een soort multifunctioneel aandachtsbeeld voor de gewone gelovige dus. Als argument hiervoor kan worden aangevoerd dat het beeld zo goedkoop mogelijk is vervaardigd. De plaat is gemaakt met behulp van een mal die vele keren kon worden gebruikt. Een ander exemplaar uit deze serie bevindt zich in de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam; het werd gevonden bij opgravingen in het voormalige klooster Eemstein bij Zwijndrecht in Zuid-Holland. De beeldbakker heeft op een goedkope manier variatie weten aan te brengen. Dit tweede exemplaar heeft geen tekst op de rand. In plaats daarvan zijn er met behulp van een tweede mal teksten tussen de zonnestralen achter Maria toegevoegd. Alleen in papier-maché of als prent konden afbeeldingen voor de gewone gelovige nóg goedkoper geproduceerd worden.

Bibliografische referenties

Jochen Sander: Die Entdeckung der Kunst. Niederländische Kunst des 15. und 16. Jahrhunderts in Frankfurt, tent. cat. Städelsches Kunstinstitut und Städtische Galerie Frankfurt am Main, Mainz 1995, p. 84, cat. nr. 31.

Heeft betrekking op:

2 Johannes 1:3, Openbaring 12:1, 1 Johannes 2:18