Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Toegepaste kunst

Hakkeborden: Schut te water

Bijbelse prenten uit de zogenaamde Schutbijbel waren met name in de zeventiende en achttiende eeuw zeer geliefd. De SchutbijbelZozeer zelfs, dat men deze voorstellingen vaak gebruikte ter decoratie van alledaagse objecten. Ook op de Zuiderzee en Hollandse binnenwateren trof men ze aan en wel op hakkeborden van verschillende soorten tjalken, die dienst deden als vracht- of beurtschepen. Hakkeborden zijn houten ornamenten aan het achterboord van een tjalk.

Doorgaans werd hiervoor eikenhout als materiaal gebruikt, dat met een vaardige hand tot een scheepsornament werd gesneden. In het algemeen werd de bijbelse voorstelling omsloten door een decoratieve lijst, gesneden uit hetzelfde blok hout, van vervlochten bladeren, vruchten of bloemen, aangevuld met een kroon boven een gevleugeld engelenkopje, of met een wapen geflankeerd door leeuwen, heiligen of engelen. Vervolgens werd het snijwerk in bonte kleuren beschilderd en soms ook voorzien van vergulding.

Onbekend
Hakkebord: Christus en de overspelige vrouw

Als we het hakkebord met de voorstelling van Christus en de overspelige vrouw (Joh. 8:6) bekijken, dan valt direct de sterke dieptewerking op, die bewerkstelligd wordt door de steeds smaller ogende zuilengang, in de richting van het verdwijnpunt. De tegels met een schaakbordpatroon dragen bij aan dit effect. In de kleine Schutprent is nauwelijks aandacht geschonken aan dit perspectief, maar in de grote Schutprent naar Merian is hier meer sprake van. De Schutbijbel

Pieter Hendriksz. Schut
Christus beschaemt de Phariseen, die tot hem brachten een vrou in overspel bevonden.
Pieter Hendriksz. Schut
Grote Schutprent: Valsche beschuldigers van zich zelven beschuldigt.

De maker lijkt zich op laatstgenoemde prent gebaseerd te hebben, maar voegt zuilen toe. De zuilengang van de grote Schutprent is evenwel drukbevolkt, terwijl dat niet het geval is op het hakkebord. Wellicht hebben deze figuren, de schriftgeleerden, moeten wijken met het oog op de dieptewerking. Ook op de voorgrond zien we minder figuren. De twee figuren achter de overspelige vrouw zijn echter onvindbaar op beide prenten. Een eigen invulling van de maker, lijkt het, net zoals de plaatsing van de gekruiste armen van de overspelige vrouw. Ze staat als een huis op de houten versie, terwijl ze met name in de grote Schutprent zwieriger oogt door haar mantel en de stand van haar hoofd. De rechtergroep komt meer overeen met de grote Schutprent, gezien het aantal figuren. Opvallend is het gevleugelde engelenkopje boven het doorkijkje in de kleine Schutprent, dat terugkomt in de lijst van het hakkebord. Wellicht hebben beide Schutprenten als voorbeeld gediend.

Anoniem
Hakkebord met Christus en de overspelige vrouw

Een ander hakkebord zonder beschildering met dezelfde voorstelling stemt overduidelijk met de grote Schutprent overeen, tot en met de achtergrondfiguren in de zuilengang, de compositie van de andere bijfiguren, het aantal zuilen en de gewelven achter het gordijn. De maker is er zelfs in geslaagd de overspelige vrouw gracieus af te beelden. Deze voorstelling speelt zich af onder een baldakijn met op de top een blank wapenschild, geflankeerd door Mozes met de wetstafelen en Aäron in priestergewaad. De achterzijde laat een wapen zien met een tweekoppige adelaar.

Onbekend
Hakkebord: de Heer en twee engelen bezoeken Abraham en Sara
Pieter Hendriksz. Schut
Abraham en Sara wert een Sone toegeseyt van den Here.

Het halfronde eikenhouten hakkebord komt vrij vaak voor. Een vreemde eend in de bijt is echter dit hakkebord in de vorm van een afgeknotte driehoek. Voorgesteld is het bezoek van de HEER aan Abraham en Sara (Gen. 18:10) waarbij de geboorte van hun zoon Isaak wordt aangekondigd. Ook hier is de Schutprent vrij trouw gevolgd, maar het hakkebord is kleiner en dunner dan de andere voorbeelden. Bovendien is het niet van degelijk eikenhout vervaardigd, maar van vurenhout. De lijst, met alleen een baldakijn op de top en gordijnen aan weerszijden, geeft het tafereel het voorkomen van een theater.

Zie ook

  • Onbekend
    Hakkebord: Christus in de hof van Getsemane
  • Onbekend
    Hakkebord: Hizkia verbrijzelt de koperen slang
  • Onbekend
    Hakkebord: Salomo's oordeel
  • Onbekend
    Hakkebord: koningin van Seba bezoekt Salomo
  • Toon Rode draad De Schutbijbel toegepast

Bibliografische referenties

G.R. Kruissink, 'Bijbelse voorstellingen op scheepsornamenten en hun voorbeelden in bijbelse prenten', Antiek 5 (1970/1971), p. 33-44.

Heeft betrekking op:

Johannes 8:6, Genesis 18:10, Wijsheid van Jezus Sirach 48:22