Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Toegepaste kunst

Handzame tabaksdoosjes

Toen rond 1610 de productie van de eerste kleipijpen in Nederland op gang kwam, bleek er al spoedig behoefte te zijn aan handzame doosjes waarin men tabak kon bewaren. Doorgaans werden die doosjes gemaakt van zilver of koper. Tabaksdozen uit de eerste helft van de zeventiende eeuw zijn vrij zeldzaam. Ze waren vaak klein en ovaalvormig. Aanvankelijk waren er alleen kale tabaksdozen, maar na verloop van tijd kwam de gedecoreerde tabaksdoos in opmars. Hiervoor werden vaak bijbelse voorstellingen naar prenten gebruikt. De bijbelillustraties van Pieter Hendriksz. Schut zijn bijvoorbeeld dikwijls gekopieerd op tabaksdozen. De Schutbijbel

Toen na 1650 de prijs van tabak daalde, nam het tabaksverbruik toe. De pijpenkoppen werden groter en als gevolg daarvan moest ook de omvang van de tabaksdozen groeien. Tot 1670 had men nog geen zakken in de kleding en daarom werden de doosjes tot die tijd meegedragen in een tas of buidel of met een ketting aan een gordel. Omstreeks 1700 werd de rechthoekige doos geïntroduceerd. De populariteit van de tabaksdoos daalde pas aan het begin van de twintigste eeuw toen de industrieel vervaardigde sigaret Europa veroverde.

Onbekend
Tabaksdoos: Holofernes ontvangt Judit
Pieter Hendriksz. Schut
Iudith gaet met haer maget uyt Bethulien tot Holofernem en wert wel ontfangen.

Aan de hand van de sluiting en het scharnier kan dikwijls bepaald worden in welke periode een doos vervaardigd is. Bij zeventiende- en vroeg achttiende-eeuwse doosjes is de scharnierplaat, waarmee het scharnier aan de doos en het deksel bevestigd wordt, duidelijk aanwezig. Latere achttiende-eeuwse doosjes worden gekenmerkt door een in de dekselrand geïntegreerd scharnier.
Een zilveren tabaksdoos uit omstreeks 1660 met een bijbelse gravering van Judit bij Holofernes (Jud. 10:10) naar een kleine prent van Schut, laat inderdaad duidelijk het scharnier en de scharnierplaat zien. De scharnierplaat wordt wel enigszins in de deksel opgenomen, gezien het doorlopen van de weelderige ranken.

Eind achttiende eeuw werd de productie van tabaksdozen verhoogd door middel van een nieuwe techniek. Versieringen werden met behulp van een soort stempel met de beoogde voorstelling in het metaal geslagen. Daarmee werd drijfwerk geïmiteerd, maar de producten konden met dit soortstampwerk in serie worden vervaardigd. Niettemin bleef men handmatig gegraveerde doosjes produceren, zij het minder frequent. Naast zilveren doosjes zijn ook de eenvoudigere koperen doosjes het waard om bekeken te worden. Ook hierop zijn vaak Schuts voorstellingen aangebracht.

Onbekend
Tabaksdoos: Rebekka en Abrahams knecht bij de put
Pieter Hendriksz. Schut
Rebeca drenckt den knechts Abrahams ende sijne Kemelen.

Op een rechthoekig koperen tabaksdoosje uit de achttiende eeuw is bijvoorbeeld een voorstelling van Rebekka en de knecht van Abraham bij de waterput aangebracht, gegraveerd naar de kleine Schutprent nr. 17. De knecht is op zoek naar de ideale vrouw voor Abrahams zoon Isaak en vindt haar in Rebekka, die hem en zijn kamelen uit eigen beweging van water voorziet (Genesis 24:17). We zien weliswaar hoofdzakelijk de contouren van de figuren en de gezichten zijn slechts met enkele streepjes aangegeven, maar gevat in een cartouche is het toch een aantrekkelijke voorstelling. Aan weerszijden zijn eveneens cartouches gegraveerd, compleet met de zeventiende-eeuwse tekst van de Schutprent.

Onbekend
Versje tabaksdoos

Op de achterzijde van de doos staat een versje gegraveerd, dat moeilijk valt te rijmen met het verhaal van Rebekka: ‘Voor een goed Vrint, Daer staet mijn doos voor open, Maer niet voor alle Man, Die op den beedel loopen’.

Onbekend
Tabaksdoos: Christus geneest een bezeten vrouw
Pieter Hendriksz. Schut
De Cananeesche vrouw biddet Christo, die haer beseten dochter gesont maeckt.

Een ander koperen tabaksdoosje is hiermee qua decoratie goed te vergelijken. Mogelijk hebben we hier van doen met dezelfde graveur. De centrale voorstelling is Christus en de Kananese vrouw (Matt. 15:22-28). Onder de flankerende cartouches zijn nu gezichten afgebeeld.

Zie ook

  • Toon terzijde Grote Schutprenten op een tabaksdoos
  • Toon terzijde Snuiven in stijl
  • Toon Rode draad De Schutbijbel toegepast

Bibliografische referenties

B.W.G. Wttewaal, Nederlands klein zilver en schepwerk 1650-1880, Zutphen 2003.

Heeft betrekking op:

Judit 10:10, Genesis 24:17, Matteüs 15:22-28