Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Hans Memling: Johannes op Patmos

Hans Memling
Johannes-Retabel

Wie het rechterluik van het Johannes-retabel van Hans Memling aandachtig bekijkt, ziet een op het eerste gezicht onbegrijpelijke voorstelling. Pas wanneer de letterlijke tekst uit het boek van de Openbaring erbij wordt gehaald, ontstaat er duidelijkheid. Dan blijkt de in zijn eigen tijd al beroemde Brugse schilder de hoofdthema’s uit het bijbelboek tot in de meest verbazingwekkende details te hebben uitgebeeld.

Prominent op de voorgrond zit Johannes, verbannen naar het eiland Patmos (Opb. 1:9), een boek op zijn schoot. Terwijl hij omhoog kijkt, doopt hij zijn pen in de inktpot om alles wat hij in zijn visioenen ziet, op schrift te stellen, zoals hem is opgedragen (1:19). Memling heeft deze visioenen met veel verbeeldingskracht in een heldere compositie vorm gegeven.

In zijn ‘vervoering des geestes’ (4:2) ziet Johannes de tronende God, omringd door vier gevleugelde wezensDe vier evangelisten en de vierentwintig oudsten (van wie er hier maar dertien zichtbaar zijn). De zeven fakkels op de troon, de gouden kronen en lichte gewaden van de oudsten zijn allemaal terug te vinden in de tekst (4:2-10). Zo ook het Lam, ‘met zeven horens en zeven ogen’ (5:6), door Memling minutieus geschilderd; tussen zijn voorpoten houdt het het verzegelde boek (5:7). De grote regenboog om dit alles heen is Memlings eigen vinding, de kleine daarentegen is weer een verwijzing naar de tekst (4:3).

Het landschap achter de peinzende Johannes is door de schilder benut om de gruwelijke gebeurtenissen weer te geven die volgden op het verbreken van de zegels. Duidelijk zichtbaar zijn de vier ruiters, op hun verschillend gekleurde paarden (6:2-8), elk op een eigen eilandje. Rechts daarvan zoeken mensen in spelonken beschutting tegen vallende sterren (6:13-15) In het water zinken de schepen nadat er een brandend rotsblok in terecht is gekomen (8:8-9).

Een ander mooi voorbeeld van Memlings letterlijke verbeelding van de bijbeltekst is de engel aan de horizon. Deze wonderlijke figuur is ‘bekleed met een wolk’ en staat met zijn ene voet op aarde, met zijn andere op zee, heeft een gezicht ‘als de zon’ en voeten als ‘zuilen van vuur’ (10:1-3). Rechts van hem knielt Johannes om het boekje van de engel in ontvangst te nemen (10:8-10).

Hoewel het in de vijftiende-eeuwse schilderkunst gebruikelijk was de bijbeltekst nauwkeurig te volgen, is een voorstelling als deze, waarin een heel bijbelboek op een betrekkelijk klein oppervlak is uitgebeeld, een unicum. Het zal geen toeval zijn dat er vier jaar zijn verstreken tussen het aannemen van de opdracht door Memling en de voltooiing van het retabel.

Heeft betrekking op:

Openbaring 1:9