Overzicht bijbelboeken

Letteren > Drama

Henk van Ulsen - Job op Schokland

De acteur Henk van Ulsen (geb. 1927) heeft zich in zijn lange carrière verschillende keren met bijbelse stof beziggehouden: Genesis, Psalmen, Prediker, Job.
Halverwege de jaren 80 zette hij Een man genaamd Job op de planken, op basis van de Job-vertaling van Pé Hawinkels en Pius Drijvers. In de jaren daarna is hij aan Job blijven werken. Hij voegde een figuur toe, die de confrontatie met Job aangaat: de jood Salomon Zeitscheck, hoofdpersoon uit Drie rode rozenAbel J. Herzberg - Drie rode rozen van Abel J. Herzberg. Daarnaast integreerde hij teksten van Liselore Gerritsen, H.M. van Randwijk en Marcel Möring. Zo ontstond een nieuwe theaterproductie, die hij in de maanden mei en juni 1991 55 keer speelde in het kerkje op het voormalige Zuiderzee-eiland Schokland. Van deze solovoorstelling, Job op Schokland, is een televisie-registratie van een klein uur gemaakt, die op Goede Vrijdag 1992 door de IKON werd uitgezonden. Evenals in de oorspronkelijke versie speelt Van Ulsen alle tien rollen zelf, op verschillende locaties op Schokland. Naar aanleiding van het tv-programma is ook een tekstboek uitgegeven.

Job op Schokland begint met het eerste gesprek tussen God en de duivel: Job 1:6-12. Direct daarna wordt Salomon Zeitscheck geïntroduceerd:

De mens, genaamd Salomon Zeitscheck, leefde in 't land Nederland, 'n eenvoudig man, punctueel, wat dichterlijk aangelegd met gevoel voor symboliek. En een liefhebber van rozen... kleermaker van beroep. Die man dacht diep over de dingen na, las veel, - dat was vroeger: vóór de oorlog! (...)
Ná de oorlog bleef Salomon Zeitscheck diep nadenken, maar niet meer over àlles. Salomon Zeitscheck overdenkt nog maar één ding: het leed dat hem is overkomen en méér nog: het waaròm...
Zijn drie kinderen werden weggevoerd en kwamen nooit meer thuis; zijn vrouw pleegde zelfmoord.
Salomon Zeitscheck is eenzaam overgebleven, denkend over straf en schuld, èn hoe er zonder schuld toch zoiets als straf kan bestaan.
Na een lange periode van overpeinzing valt hem, min of meer bij toeval, '...als er toeval is', het boek Job in handen. De verwantschap is groot, want ook Job leed volkomen buiten eigen schuld en verweet God dat Diens beheer over de wereld niet op recht berust, maar op willekeur. En in tegenstelling tot de oudtestamentische Job, die van Gods almacht overtuigd, zijn aanklacht niet doorzet, poogt Salomon Zeitscheck, de Job van onze tijd, het proces tegen God tot het einde door te denken.

We keren terug naar het bijbelverhaal: het begin en het vervolg van de gebeurtenissen in Job 1 en 2, de klacht van Job in hoofdstuk 3. Hierop volgt de eerste brief van Salomon Zeitscheck, waarin hij Job ondermeer wijst op 'een klein verschil' tussen hen beiden:

Jíj, Job, hebt voor je vrienden die jou zo slecht begrepen, op verlangen van God, gebéden... en toen je dat had gedaan, heeft Hij - en geloofd zij Hij, geloofd zij Zijn Naam - heeft Hij een wending in je leven gebracht: àl je broers en je zusters en al je vroegere bekenden zijn naar je toe gekomen en ze hebben je beklaagd, ze hebben je getroost, en bij je gegeten en gedronken en je dure geschenken gebracht... (...)
Ook ik heb veel van mijn broers en zusters en familieleden gekregen... alleen, zij hebben het mij niet gebracht... en aan mijn tafel heb ik alleen gezeten! Zíj waren vergast, of verhongerd, en hun as was uitgestrooid over ik weet niet welke verre, barre velden. (...)

Dan komen Jobs vrienden aan het woord. Een voor een lezen ze hem de les: Elifaz, Bildad, Zofar. En Job geeft antwoord. In deze teksten worden passages uit Job 4-31 in een samenhangend geheel gepresenteerd. Maar voordat God antwoordt - de inbreng van Elihu (Job 32-37) blijft net als bij Herzberg buiten beschouwing - komt eerst Salomon Zeitscheck aan het woord. In zijn tweede brief is hij scherper dan eerst:

Wij, Job, wij beiden, wij weten 't niet!
Wij hèbben geen antwoord, enkel vragen.
Jij hebt Gods gerechtigheid betwijfeld, jij hebt Hem met een proces gedreigd, als 't ware... alleen, jij hebt vergeefs gezocht naar een rechtbank die in deze affaire bevoegd zou zijn!
Want God - en hoe bitter heb je dat moeten bekennen - laat geen beroepsinstantie boven Zich toe! God is Eigen Rechter!
Jouw klacht groeide uit tot opstandigheid en toen jij Hem meer dan ooit nodig had, toen was God onvindbaar voor je: Hij heeft Zich aan je onttrokken, omdat Hij niet toegeven kàn dat de mens tegenover Hem in zijn recht staat!
Alleen die drie vrienden hebben je aangehoord. En ze hebben de kant van God gekozen, natuurlijk, en als bewézen aangenomen wat nou juist te bewijzen viel! (...)
Jíj, Job, wilt weten wat God bedoelt met al dat lijden, en ík, Salomon Zeitscheck, ik kom naar je toe, niet als één die weet, maar als één die ontkent, en weten wíl! (...)
Er moet recht gesproken worden tussen jou en God, en ik, een waardeloze enkeling, ik sta aan jouw kant, Job!

Job op Schokland maakt het verhaal eerst af zoals ook het bijbelboek dat doet: Gods antwoord aan Job (hoofdstuk 38-41), gevolgd door Jobs reactie en de beschrijving van zijn verdere lot (hoofdstuk 42). Dan komt Salomon Zeitscheck voor het laatst aan het woord, op dezelfde wijze als bij HerzbergAbel J. Herzberg - Drie rode rozen. Hij eindigt met de woorden:

Onze klacht, Job, is gerechtvaardigd, maar vergis je niet in het adres!
Wij hebben vergeten dat, zoals geschreven staat, God de Levensadem in de mens heeft geblazen [vgl. Gen. 2:7] en dat Hij daarmee tot een Menselijk Bestanddeel is geworden! Dat Goddelijk Bestanddeel in de mensheid heeft de mens zèlf, hebben wij zèlf verwaarloosd!
Dat hoort de inhoud van onze klacht te zijn, Job!

In de laatste scène wordt verteld van Zeitschecks dood en van de drie rode rozen op zijn graf, symbool van geloof, hoop en liefde... (vgl. 1 Kor. 13)

De meeste van deze is de hóóp, omdat de hoop altijd weer z'n weggetje vindt naar het punt, daar waar de liefde begint...
Dus: geloof, hoop en liefde,
de meeste van deze is de hoop op geloof in de liefde,
hoop op geloof in de liefde,
hoop op geloof in de liefde!

Bibliografische referenties

Henk van Ulsen, Job op Schokland. Kampen: Kok, 1992.

Op de website Eenlevenlangtheater.nl is een videofragment van het IKON-programma te bekijken, waarin Job zijn vrienden antwoordt. In dit fragment van bijna 3 minuten, dat overeenkomt met p. 29-31 in het boekje, vindt men een collage van teksten uit Job 14, 30 en 31.

Heeft betrekking op:

Job 1:6-12, Job 14:7-10, Job 30:20-23, Job 31:2-8, Job 31:35-37, 1 Korintiërs 13:13, Genesis 2:7