Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Het toilet van Batseba

Jan van Scorel
Het toilet van Batseba

Nietsvermoedend neemt Batseba haar bad, zo lijkt het. Zij zit gracieus aan de rand van het bassin en verschikt wat aan haar haar, de ogen zedig neergeslagen. Maar in de verte wordt haar lot bezegeld. Rechtsachter, in de loggia bovenaan de trap, is het piepkleine figuurtje van David te zien. De koning, herkenbaar aan de kroon op zijn hoofd, buigt zich over de balustrade om zijn bode een brief mee te geven. Deze zal uiteindelijk de dood van Batseba’s man Uria bewerkstelligen. Zo heeft David vrij spel om met Batseba te trouwen. Hij was op slag verliefd op haar geworden, toen hij haar zag baden.

De schilder heeft de twee scènes, die volgens het bijbelverhaal na elkaar plaatsvonden, in een voorstelling samengevoegd, zoals wel vaker gebeurde in de zestiende eeuw. Een uitgekiende compositie van diagonalen zorgt ervoor dat het oog van de toeschouwer door een weids landschap van Batseba naar David wordt geleid. Zo’n perspectief was nieuw in de Nederlandse kunst, evenals het lage gezichtspunt. Van Scorel heeft zich hier laten beïnvloeden door de Italiaanse kunst van zijn tijd. Hij was een van de eerste kunstenaars die vanuit het Noorden afreisde naar Italië. Vandaar dat ook de gebouwen Italiaans aandoen, en niet in de laatste plaats de naakten. Die waren geïnspireerd op de overblijfselen van klassieke beelden, die men overal in Italië tegenkwam.

Van Scorel heeft twee van dergelijke beelden gebruikt om zijn afkeer van de handelwijze van David duidelijk te maken. Links van Batseba staat Venus, de godin van de liefde. Zij wijst naar het reliëf waar haar voet op rust. Daar is een ibis afgebeeld; als liefhebber van vervuild water was deze vogel van oudsher het symbool van onreinheid. Rechts ligt een stenen man, die in het bassin spuugt en zo het water vertroebelt. Wel helder is de beek die achter hem door het landschap stroomt. Niet mis te verstane symboliek dus, die een duidelijke waarschuwing inhoudt tegen de overspelige liefde.

Heeft betrekking op:

2 Samuël 11:2