Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Jheronimus Bosch: Middenpaneel van Triptiek met de hooiwagen

Jheronimus Bosch
Middenpaneel van Triptiek met de hooiwagen

In de bijbel wordt de mens een aantal keren vergeleken met gras dat verdort (bijv. Psalm 103:15-16, Jes. 40:6-8, 1 Petrus 1:24), een verwijzing naar de vergankelijkheid van het aardse bestaan. Ook in de kunst van de vijftiende en zestiende eeuw werd verdord gras, oftewel hooi, vaak geassocieerd met nietigheid. Immers, alles wat de mens op aarde najaagt aan stoffelijke zaken is in het licht van de eeuwigheid volkomen onbelangrijk. In het verlengde van deze gedachtegang stond hooi ook symbool voor hebzucht en het bijbehorende wangedrag. Het is deze symboliek die in Bosch' schilderij is terug te vinden. De berg hooi op de wagen wordt aan alle kanten belaagd door mensen die er iets van willen bemachtigen. Sommigen is dat al gelukt, zoals de figuur rechtsonder, die bijna bezwijkt onder haar vracht. Een ander heeft slechts een klein plukje in de hand, maar hij is onder het wiel van de wagen terechtgekomen. Veelbetekenend is ook dat de wagen door duivels wordt voortgetrokken.

Boven in de lucht kijkt Christus neer op dit aardse gewoel. Hij heeft zijn handen geheven om zijn wonden te tonen. Dit gebaar geeft hem tegelijkertijd iets vertwijfelds. De mensen hebben het te druk met graaien om zich met hem bezig te houden, hoe de engel op de hooiberg ook voor hen bidt. De duivel, die ook op het hooi staat, heeft de overhand. Bosch heeft hem helemaal blauw geschilderd, de kleur van schijnheiligheid en bedrog. De duivel is het die de mens bedriegt en tot aardse zonden verleidt. Een van die zonden is de wellust, gesymboliseerd door het vrijende paartje dat eveneens boven op de hooiberg geplaatst is. Beneden is rondom de wagen een heel scala aan menselijke ondeugden uitgebeeld: vraat- en drankzucht, geweld, ontucht, dwaasheid.

In de Middeleeuwen was het hooiwagenmotief algemeen bekend. Vaak reden er hooiwagens mee in een stedelijke ommegang. Zij werden geflankeerd door mensen die banderolles droegen met daarop de verschillende ondeugden geschreven. De tafereeltjes op de voorgrond van Bosch' schilderij lijken eenzelfde functie te vervullen als deze banderolles. Zij houden de mens een spiegel voor door hem zijn afkeurenswaardige gedrag te tonen. Gedrag waar alleen maar ellende van komt: de hooiwagen stevent regelrecht af op de hel, die op het rechterluik van het triptiek is afgebeeld.

Voor wie dit drieluik werd geschilderd, is niet meer te achterhalen. Wel is bekend dat het na Bosch' dood in het bezit kwam van de Spaanse koning Filips II, die de kunst van El Bosco, zoals Bosch in Spanje werd genoemd, blijkbaar zeer bewonderde.

Heeft betrekking op:

Psalm 103:15, 1 Petrus 1:24, Jesaja 40:6, Prediker 5:9, Efeziƫrs 5:5, Wijsheid 5:9-14