Overzicht bijbelboeken

Letteren > Poëzie

Joost van den Vondel – De Helden Godes

Aan de helden uit het Oude Testament kunnen wij een voorbeeld nemen, meent Vondel, en daarom kiest hij er een stuk of dertig uit en maakt voor ieder van hen een portretje in dichtvorm. Het resultaat verschijnt als boekje in 1620, met de titel De Helden Godes des Ouwden Verbonds, met kunstige beeldenissen vertoont, en poeetelijck verklaert door I. V. Vondelen. In het voorwoord ‘Aenden opmerckenden en verstandigen leser’ schrijft Vondel dat de levens van deze helden zijn als

eenen stock … zeer gedienstigh den genen die als pelgrims nae het nieuwe Ierusalem wandelen: een heylzame artznye voor alle flaeuwigheyd des gemoeds: eenen spiegel om der zielen vlecken te kennen: eenen onfeylbaren weghwyzer in alle onwegen van des weerelds doolhof: eenen vermaeckelijcken lusthof voor den inwendigen mensch: een verquickende springende borne voor heylgeerige herten: een schole voor de onervarene: een licht voor alle blinden.

De laatste twee gedichten zijn gewijd aan twee helden uit de boeken van de Makkabeeën. Het zijn Mattatias, ‘de priesterlycke kampioen’, en Judas Makkabeüs, ‘de voorvechter’.

De priesterlycke kampioen

Johan Saedeler naar Crispijn van den Broeck
Mattatias

Dit portret vat ruwweg 1 Makkabeeën 1:20-25 en 2:1-70 samen. Mattatias is hierin zelf aan het woord en gaat er vooral tekeer tegen Antiochus Epifanes; hij noemt hem achtereenvolgens ‘die aertzvyand van Gods wet’, ‘Tyran’, ‘hy die onlanghs zat gegyzelt, en verpand’, ‘Dwinghland’ en ten slotte ‘die vermeten zot’.

Dat gingh my veel te nae! dat ick van verr' de wallen
Van d'heylge stad met haer wachttoornen hoorde vallen:
Dat ick vernam, hoe die aertzvyand van Gods wet
Zyn schelmse voetzool hadde in 't heylighdom gezet:
Dat oock Antiochus dorst Godloos en verwaten
Tot roof verklaren 't goud van ons gewyde vaten:
Dat hy zyn schouwspel zagh aen menschen en aen vee,
En 't volck voor 't aenzicht van zyn afgoon knielen de'e.
Waerom zoo flucx ons quam op Modins hooge rotzen
De veldheer des Tyrans in naem zijns meesters trotzen,
Ick met een hellebaerd, die zwaer van koper woegh,
Hem, en die valsche Iood den kop in flarden sloegh,
En om de wet jeloers als dol, en uytgelaten
Het volck op 't marcktveld ick bazuynde uyt alle straten,
En weckte haer yver op aldus: wat! is 't niet schand
Dat hy die onlanghs zat gegyzelt, en verpand
Ons wetten stellen zal, en onzen Godsdienst schenden,
En maecken van ons kerck een grouwel der ellenden?
Wat mannen duldet niet dat u die Dwinghland kruyst
Zoo langh ghy houden kunt het lemmer inde vuyst:
Wie yvert volght my nae. 't woord droop nau vande lippen
Een werld van menschen zich in holen, en in klippen
Met my verstack voor 't heyr van die vermeten zot,
Die quam te spae zyn hiel opheffen tegen God.
Wy streen in 't steengeberghte, en zoo wy daegh'lycx wiessen
Wy vaecken d'onbesneen de'en danssen door de spiessen.
Geen Sabbath onzen erm, noch zeenwen hiel verlet,
Als ons d'erfvyand zocht. de nood wist van geen wet.
Met wyf, en kind'ren dus in ballinghschap gevloden,
Wy stelden d'eere Gods voor 's dwingelands geboden,
Tot dat onze ouwderdom zyn zonen alle vyf
Voor zyn verscheyden blies een kryghsmans hert in 't lyf,
En Machabeus die ons quam in vroomheyd nader
't Zweerd ophief, en het ampt vervulde van zyn vader.

De voorvechter

Johan Saedeler naar Crispijn van den Broeck
Judas Makkabeüs

Het laatste gedicht, gewijd aan Judas Makkabeüs, vat 1 Makkabeeën 3-9 samen. Judas is zelf aan het woord en somt op wie hij allemaal verslagen heeft. Dat zijn eerst: Apollonius en de Syrische legeraanvoerder Seron. Gorgias, meldt hij, kan bij toeval ontvluchten. Maar dan verslaat hij Lysias en zijn leger, verovert hij de Beonieten, de Ammonieten met aan hun hoofd Timoteüs, de vestingstad Datema, de Edomieten en de Filistijnen, de vesting Karnaïn, en opperbevelhebber Nikanor. Maar zelfs Judas Makkabeüs moet een keer sterven: hij sneuvelt tijdens een gevecht tegen Bakchides, de legeraanvoerder van Demetrius, die inmiddels aan de macht is gekomen door het plegen van een staatsgreep.

Als Appollonius te trotz myn heyrkracht porde,
Hy vond dien die hy zocht, en hem het mes afgorde.
De batse Seron, die dacht dat ick van 't gerucht
Verveerd was, quamen wy vernest'len op de vlucht.
Nae, Gorgias ontvlood, als in zyn pauweljoenen
Ick 't vuyr stack. duyzendwerf vyf dapp're kampioenen
Het overrompelt heyr van Lysias op 't veld
Vermiste, als naemaels wierd het overschot geteld.
Ierusalem ick bouw tot troost der Isra'liten,
En open 't hooge koor voor Priest'ren en Leviten.
Den Ammonijt ick slae, met Bean, d'Idumeen.
Datheman ick verquick, en blixem ste'en aen ste'en.
Timotheus ontwyckt myn benden die hem naecken:
Dies Ephron Carnaim wy met ons tortzen blaecken,
En vlammen nae den roof, en slaen eer 't woeden slist
Al watter wapens draeght, en aende muyren pist:
En vinden zegenryck den priesterlycken heuvel:
Daer wy hem roemen die nam wraeck van 's vyands euvel.
Maer als in 't zuyden ons grynst Edom aen zoo stuyr,
Wy Hebron breken af tot molm, met stael, en vuyr.
In 't land van Asdod, daer de blinde d'afgoon eerden,
Wy ste'en, en vlecken gants het onderst'boven keerden.
Doen d'Elephant ten toon den Antiochus droegh,
Ick 't onbesneden zaed zes honderd man afsloegh.
Als nu Nicanor komt dat hy myn glory schaecke,
Ick hem zyn rechterhand, en hoofd afsny tot wraecke.
Zoo haest de faem ons doet den roem van Roome kond,
Wy met 't Romeynsche volck ons houwen door verbond:
En als Bacchides trock den smaed op 't strenghst' te wreken
Demetrio gedaen, ick in 't gevaer bleef steken,
Als my myn volck bezweeck, daer 't leger ick ophiel,
En in 't gevecht opgaf myn Ridderlycke ziel;
Die heemlende nae 't koor der helden vander eerden,
Het heldisch lichaem liet doorregen vande zweerden.

Het valt niet mee het veelbewogen leven van Judas Makkabeüs samen te vatten in een zo korte tekst als deze, als je - zoals Vondel - eigenlijk geen feiten weg wilt laten. Typerend voor dit gedicht is dan ook het opsommende karakter ervan. Aan elke kerngebeurtenis uit Judas' leven zijn steeds enkele verzen gewijd. Vondel rijgt die gebeurtenissen in chronologische volgorde aaneen als kralen aan een ketting. Zonder de tekst van 1 Makkabeeën 3-9 ernaast is dit portret van deze held niet goed te begrijpen. Alleen de tekst van Makkabeeën zelf is ‘eenen onfeylbaren weghwyzer in alle onwegen van des gedichts doolhof’; zonder die ondersteuning ligt het gedicht ook wat zwaar op de maag in plaats van ‘eenen vermaeckelijcken lusthof voor den inwendigen mensch’ te zijn.

Zie ook

  • Toon terzijde Vondels helden: Tobias

Bibliografische referenties

Joost van den Vondel, De Helden Godes des Ouwden Verbonds, met kunstige beeldenissen vertoont, en poeetelijck verklaert door I. V. Vondelen. De werken van Vondel II. Maatschappij voor Goede en Goedkoope lectuur, Amsterdam, 1929. [De volledige tekst is ook te vinden in de DBNL.]

Heeft betrekking op:

1 Makkabeeën 2:1, 1 Makkabeeën 3:1