Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Lilit

Tony van de Vorst
Lilith

De naam Lilit komt maar één keer in de hele bijbel voor, in Jesaja 34:14. De beschrijving die Jesaja geeft van haar leefwereld, wijst niet direct op een sympathieke figuur. Ze leeft samen met woestijndieren, hyena's en pijlslangen in een natuur die beheerst wordt door onkruid en distels (Jesaja 34:13-15). Bedoeld wordt dus een kwade geest, een nachtelijk spook, van wie niets goeds te verwachten valt.

Maar volgens Joodse legendes is Lilit nog meer dan een gevaarlijke demon: ze was de eerste vrouw van Adam. Met het idee van een vrouw vòòr Eva kan het probleem van de twee scheppingsverhalen in Genesis opgelost worden. In Genesis 1:27 wordt verteld dat God op de zesde dag de mens schiep, mannelijk en vrouwelijk tegelijk, zonder hiërarchie tussen de twee. En dat was dan ook onmiddellijk het probleem. Adam was niet boven zijn vrouw geplaatst, en dus liet ze zich ook niet door hem gezeggen. Hun relatie mislukte en Lilit werd verbannen. Daarna werd Eva uit Adams rib geschapen (Genesis 2:21-23) wat Adam vreugdekreten ontlokte: 'Eindelijk één gelijk aan mij - mijn eigen gebeente, mijn eigen vlees'. Maar Lilit, de eerste vrouw, liet zich niet zomaar opzij schuiven. Ze ontwikkelde zich tot kwade geest die vooral 's nachts de mensen teisterde, die mannen verleidde en kleine kinderen doodde.

Jheronimus Bosch
De tuin der lusten

Het zal niet echt verbazen dat onder de vele voorstellingen van de schepping van de mens ook een voorstelling van de schepping van Lilit gevonden kan worden. Volgens de kunsthistorica Virginia Tuttle laat het linkerluik van de beroemde Tuin der Lusten van Jheronimus Bosch niet de schepping van Eva maar de schepping van Lilit zien. Als argumenten hiervoor voert ze aan dat de zwevende houding van de vrouw overeenkomt met de houding van Adam in andere scheppingsvoorstellingen, en niet vergelijkbaar is met Eva die uit Adams rib wordt getrokken. Ook toont de voorstelling niet echt een huwelijk. In dat geval zou de schepper de handen van de twee in elkaar leggen. Hier echter houdt hij de vrouw bij haar handgewricht vast alsof hij haar naar Adam toe trekt. Ook is de natuur in dit tafereel niet zo vreedzam als je in het paradijs zou verwachten. Als men in deze interpretatie meegaat, komt ook de rest van de Tuin der Lusten in een ander licht te staan. Vaak wordt het middentafereel toch al als het botvieren van onkuise lusten beschouwd, maar met Lilit krijgt dat een nieuwe dimensie.

Maerten de Vos
Het paradijs

Een andere verschijning van Lilit heeft men ook wel willen zien in de half-mensvormig afgebeelde slang, die Eva verleidt de verboden vrucht te eten. De zondeval wordt daardoor de ultieme wraak van de ex.

In de Nieuwe Bijbelvertaling is men in Jesaja teruggekeerd naar het noemen van de naam Lilit. Eerdere vertalers hadden blijkbaar geen voorstelling van Lilit en vermeden de naam. In de Statenvertaling wordt de verschijning als 'nachtgedierte' omschreven, de NBG-vertaling van 1951 noemt haar 'nachtspook' en in de Groot Nieuws Bijbel is zij een demon. Slechts in de Willibrordvertaling wordt haar naam genoemd. In de Engelse King James-vertaling wordt de passage vertaald met een 'behuizing voor draken en een hof voor uilen'. De uil wordt traditioneel als kwaad dier van de nacht gezien; de identificatie van Lilit met een uil is dus niet zo vreemd. Dat kan ook als een verder argument voor Tuttles interpretatie van het scheppingsverhaal in de Tuin der Lusten worden aangevoerd: prominent in het midden van het paneel troont een uil in de basis van het fontein.

Zie ook

  • Jheronimus Bosch
    Het woud heeft oren, het veld heeft ogen

Bibliografische referenties

Virginia Tuttle, 'Lilith in Bosch's Garden of earthly delights' in: Simiolus 15 (1985) 2, p. 119-130.

Heeft betrekking op:

Jesaja 34:14, Genesis 1:27