Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Maria Magdalena

Ambrosius Benson
Maria Magdalena

In de top tien van de meest afgebeelde vrouwen in de christelijke kunst staat Maria Magdalena op de tweede plaats. Alleen Jezus’ moeder overtreft haar in populariteit. Eeuwenlang hebben kunstenaars zich laten inspireren door deze intrigerende bijbelse vrouw, die dicht bij Jezus vertoefde: Maria van Magdala (Luc. 8:2). Zij zou, samen met een groepje andere vrouwen, Jezus hebben verzorgd en bijgestaan, niet alleen tijdens zijn leven, maar ook bij zijn sterven.

Pieter Lastman
Christus aan het kruis

Veelvuldig figureert zij dan ook in kruisigingsscènes , meestal met een zalfpot in haar hand. Dit attribuut verwijst naar haar zelfopgelegde taak om het dode lichaam van Jezus te balsemen.

Rembrandt
Christus verschijnt aan Maria Magdalena

Maria Magdalena was eveneens de vrouw aan wie Jezus verscheen, nadat zij had ontdekt dat zijn graf leeg was. Een voorval dat in eindeloos veel varianten in beeld is gebracht, vaak onder de titel noli me tangere. Deze Latijnse woorden, die zo veel betekenen als ‘houd me niet vast’ (Joh. 20:1-18), zou Jezus hebben uitgesproken toen Maria Magdalena hem wilde aanraken. Omdat zij hem aanvankelijk voor de tuinman aanzag, is Jezus meestal in die hoedanigheid afgebeeld.

Pieter Paul Rubens
Feestmaal in het huis van Simon

In de loop der eeuwen is Maria van Magdala in de beeldtraditie verweven geraakt met de vrouw die in de vier evangeliën voorkomt als degene die tijdens een maaltijd in Betanië Jezus’ voeten balsemde met kostbare olie, afkomstig uit een albasten kruikje. Dit tot afgrijzen van zijn discipelen, die zoiets verspilling vonden. Maar terwijl de teksten van Matteüs en Marcus daarover vrijwel gelijkluidend zijn (Matt. 26:6-7; Marc. 14:3), wijken Lucas en Johannes daarvan af. Johannes vereenzelvigt de vrouw met Maria, de zus van Marta (Joh. 12:1-2). Lucas noemt haar een zondares, een prostituee zouden wij zeggen, die uiteindelijk berouw toont voor haar losbandige leven (Luc. 7:36-50). Zowel Johannes als Lucas vertellen dat deze vrouw Jezus’ voeten afdroogde met haar lange haren. Het is op de tekst van Lucas dat de vele voorstellingen van de boetende Maria Magdalena teruggaan. Meestal wordt zij afgebeeld in diepe contemplatie, maar niet bepaald kuis. Haar zondige levenswandel werd door kunstenaars dankbaar aangegrepen om een weelderige blote boezem te creëren. De lange loshangende haren, waarmee Jezus’ voeten zouden zijn afgedroogd, versterken nog de onverbloemd erotische uitstraling van deze Magdalena’s.

Gerard Dou
Boetvaardige Magdalena
Simon de Vos
De boetvaardige Maria uit Magdala

Maria Magdalena’s berouw en lange haren spelen ook een rol in een combinatie van legendes die in de middeleeuwen de ronde deden. Zo zou zij dertig jaar lang als boetelinge in de woestijn hebben gebivakkeerd, slechts gevoed door hemelse muziek. Haar naaktheid wist zij te verhullen met haar almaar doorgroeiende haardos. Ook dit verhaal is vaak in beeld gebracht, zij het zelden in de Nederlandse kunst. Evenmin bijbels is de weergave van Maria Magdalena als danseres. Zo is zij te vinden op een grote prent van Lucas van Leyden. Vergeleken met de boetende Magdalena’s ziet zij er keurig uit: geheel gekleed en voorzien van een aureool. Toch worden we ook hier herinnerd aan haar minder keurige verleden. Dansen werd gezien als een veel te frivole bezigheid.

Lucas van Leyden
De dans van Maria Magdalena

Dat Maria Magdalena tot in de 21e eeuw de gemoederen bezighoudt, blijkt bijvoorbeeld uit haar prominente rol in de bestseller De Da Vinci Code van Dan BrownHet Judas-perspectief. Daar heet het dat zij bij Jezus kinderen had, met verre nazaten in de 21e eeuw. Zo’n nazaat in de kunstgeschiedenis zou de Magdalena dal collo lungo van de Nederlandse kunstenaar Frans Franciscus kunnen zijn. Hij heeft haar uitgebeeld als een schaars geklede blondine met een broeierige blik, in een zomers landschap. Haar attribuut is een modern equivalent van de zalfpot, namelijk een flesje zonnebrandolie. Zij is bezig zichzelf in te smeren om zich tegen de zon boven haar hoofd te beschermen. Zien we hier de bijbelse ‘zondares’ of de geknielde boetvaardige?

Frans Franciscus
Magdalena dal collo lungo

Zie ook

Bibliografische referenties

'Maria Magdalena', themanummer Kunstschrift 49 (2005), 6.

Heeft betrekking op:

Matteüs 26:6-8, Marcus 14:3-9, Lucas 7:38, Lucas 8:2, Lucas 24:10, Marcus 16:1, Johannes 19:25