Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Peter Alma's Geschiedenis der Wetenschap

In 1951 werd in het trappenhuis van het gebouw F van het Oude Mannenhuispoort in Amsterdam een monumentale muurschildering onthuld die de ontwikkeling van de wetenschappen van de oertijd tot de twintigste eeuw laat zien. Het voormalige Oude Mannenhuis werd in dat jaar het centraal collegegebouw van de Universiteit van Amsterdam. De gemeente Amsterdam had de kunstenaar Peter Alma opdracht gegeven dit werk uit te voeren. In een enigszins smal trappenhuis beschilderde hij over drie etages ca. 100 vierkante meter. In totaal heeft hij twee jaar aan deze opdracht gewerkt; alleen al de voorbereiding en planning van het ingewikkelde iconografische programma kostten een jaar.

In zes grote scènes toont Alma de ontwikkeling van de wetenschap gesymboliseerd door de mijlpalen van de kennis. Elke scène bestaat uit een figurengroep met portretten van de invloedrijkste wetenschappers van hun tijd, aangevuld met de belangrijkste wetenschappelijke instrumenten resp. de invloedrijkste inzichten of historische gebeurtenissen uit de periode.

Peter Alma
Wetenschap in de oudheid

Het verhaal begint aan de basis van de trap met de wetenschap van de Oudheid. Alma voert zowel de Egyptenaren als de Grieken op. De openingsscène toont de Egyptische god Anubis met een mummie. Omdat het procédé van mummificatie veel natuurwetenschappelijke kennis vereist staat het hier aan het begin. De tekst in hiërogliefen betekent: 'Ik ben één die wist van wat men niet weet.' De Grieken ernaast, herkenbaar aan hun tempelarchitectuur, worden vertegenwoordigd door Plato met de bol als symbool voor het volmaakte, Aristoteles, Pythagoras, Hippocrates en op de achtergrond Archimedes. De opstijgende zonnewagen getrokken door onstuimige paarden geeft aan hoezeer de wetenschappelijke kennis voortgestuwd werd door de Grieken.

Peter Alma
Wetenschap in de middeleeuwen

Het volgende beeldvlak symboliseert de Middeleeuwen, een tijd die in belangrijke mate gedomineerd werd door de christelijke kerk, die op de achtergrond duidelijk aanwezig is met een hoeveelheid kerktorens en kathedralen. Uitgangspunt voor de wetenschappen in deze periode is de strijd om de menselijke ziel. Duivel en engel trekken beiden aan de mens, gadegeslagen door een engel met een bazuin zoals die uit het bijbelboek Openbaring bekend is. Verder wordt de kennis hier niet gesymboliseerd door een reeks bekende portretkoppen, maar door het gebouw met de naam 'Theologia' waarin de zeven vrije kunsten, de artes liberales, wonen in de zeven boogvensters. De Middeleeuwse wetenschap was tot ver in de Renaissance georganiseerd in de zeven vakken grammatica, retorica, logica (of dialectica) en meetkunde, rekenkunde, astronomie en muziek.

Peter Alma
Wetenschap in de renaissance

Het volgende tijdvak, de Renaissance, wordt gerepresenteerd door Galilei, Copernicus, de Engelsen Francis Bacon en Harvey en als laatste Descartes. Laatstgenoemde werd nog net in de 16e eeuw geboren maar wendt zich al duidelijk naar de zeventiende eeuw. De architectuur op de achtergrond toont beroemde gebouwen uit deze tijd, onder meer de koepel van Sint Pieter in Rome. De voorstelling wordt aangevuld met een reeks belangrijke instrumenten die in deze tijd ontwikkeld werden: een thermoscoop, een astrolabium en een telescoop. De afbeelding van de Renaissance loopt uit op een voorstelling van de planeten die rond de zon draaien. Met deze belangrijke omwenteling van het beeld van de wereld en de kosmos is het midden van de reeks bereikt, en tegelijkertijd ook het midden van de hele trap op de overloop op de eerste verdieping.

Peter Alma
Wetenschap in de 17e en 18e eeuw

De trap zet zich voort met de uitbeelding van de wetenschap in de 17e eeuw, waarin ook Nederlanders een grote rol spelen. Newton, Huygens, Spinoza, Leibniz en Antoni van Leeuwenhoek, de vader van het microscopisch onderzoek, vertegenwoordigen de nieuwe experimentele wetenschap. Een spiegeltelescoop, instrumenten om de windkracht resp. de warmte te meten, alsook een groot cirkelschema van de lichtgolventheorie, vullen het beeld aan. De scène wordt echter overheerst door een groot schip onder Hollandse vlag, dat zowel de grote ontdekkingsreizen als de stormachtige groei van de wereldwijde handelsbetrekkingen kan symboliseren.

De 19e eeuw begint met de brandende Bastille en de Franse vlag. De Franse Revolutie geeft het startsein voor de industriële ontwikkeling in de 19e eeuw, onder meer voorgesteld in het symbool van de Eiffeltoren. Als markante wetenschappers zijn hier geportretteerd Pasteur en Faraday op de achtergrond, en op de voorgrond Hegel, Marx en Darwin (met schedel).

Peter Alma
Wetenschap in de 20ste eeuw

De 20e eeuw beperkt zich bij Alma logischerwijs tot de eerste helft van de eeuw, gekenmerkt door de ontwikkeling van de hoogbouw, de zeppelin en het vliegtuig. Deze periode wordt vertegenwoordigd door de natuurwetenschappers Einstein en Madame Curie - de enige vrouw in de hele reeks -, de filosoof Bergson, de psychoanalyticus Freud, de socioloog Max Weber en de astronoom De Sitter. Links naast hen is de formule van een hormoon en het schema van een chromosoom afgebeeld. De structuur van DNA was toen nog niet ontdekt, anders zou die zeker ook een plaats hierin hebben gekregen. Rechtsachter zijn een telescoop en een observatorium op de toekomst gericht. De ontwikkeling van de wetenschap gaat dus verder. Maar of deze ontwikkeling ook uitsluitend positief is wordt door Alma met een klein detail kritisch ter discussie gesteld. De laatste wetenschappelijke formule die is afgebeeld is het model van een waterstofatoom, de basis voor de atoombom, die zijn destructieve krachten slechts enkele jaren voor het maken van deze muurschildering had getoond. De wolkenvelden die de gehele fries doortrekken, zijn hier aan het eind dreigend geworden.

Tegenwoordig heeft het trappenhuis geen centrale functie meer in het labyrint van verschillende gebouwen die het complex van het Oude Mannenhuispoort vormen en die door een haast onoverzichtelijk gangenstelsel met elkaar zijn verbonden. De wandschildering van Alma heeft daardoor bijna de status van geheim kleinood bereikt.

Bibliografische referenties

Geschiedenis der Wetenschap in beeld. De wandschildering van Peter Alma in het trappenhuis der Universiteit. Toespraak door Prof. Dr. J. M. Romein gehouden bij de overdracht op 13 maart 1951. Universiteit van Amsterdam.

Heeft betrekking op:

Wijsheid 6:22, Spreuken 8:1-36