Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Toegepaste kunst

Rubens eindeloos gekopieerd

Het is haast niet voorstelbaar dat men een werk van Rubens over het hoofd zou zien. Toch heeft menigeen in het verleden nietsvermoedend naar een Rubens gekeken, bijvoorbeeld voor het slapengaan, bij het sluiten van het deurpaneel van een bedschot. Dat is ook weer niet zo vreemd, want de virtuositeit van Rubens is hier ver te zoeken.
Met name in de achttiende eeuw bevatten veel interieurs alledaagse objecten die voorzien waren van bijbelse decoraties. Soms zijn deze decoraties - indirect - gebaseerd op meesterwerken, maar de hand van de meester is soms ver te zoeken.

Anoniem, Hindeloopen
Deurpaneel bedschot: Salomo's oordeel

De meeste kunstenaars, of beter gezegd ambachtslieden, zullen de originele werken nooit hebben gezien. Hun inspiratie haalden ze veelal uit prentbijbels. IJverig kopieerden ze de illustraties, nauwkeurig of vrij interpreterend.
Een van de meest gebruikte prentbijbels is de uitgave van Schut uit het jaar 1659, die gebaseerd is op de illustraties van Mattheüs Merian. De Schutbijbel Een bijzonder voorbeeld hiervan is de Schutprent nr. 92, die indirect geïnspireerd is op Rubens’ Oordeel van Salomo (1 Kon. 3:16-27).

Twee vrouwen beweren de moeder te zijn van een kind, nadat er een haar overleden kind heeft ingewisseld voor het levende. Daarop beveelt koning Salomo een beul het kind in tweeën te klieven, zodat gedeeld moederschap kan ontstaan. De oplichtster gaat akkoord, maar de ware moeder wordt door Salomo herkend, wanneer ze smeekt het kind te sparen door het aan de tegenpartij toe te kennen.

Atelier Pieter Paul Rubens
De rechtspraak van Salomo

Het origineel van Rubens (ca. 1615-1617) had een openbare functie in het stadhuis van Brussel. In die tijd was het stadhuis behalve bestuursgebouw ook gerechtsgebouw. Een bijbels verhaal als dat over Salomo was een voortreffelijk voorbeeld van wijze rechtspraak. Rubens' werk werd dan ook veelvuldig gekopieerd om ook andere stadhuizen van een soortgelijke gerechtigheidvoorstelling te kunnen voorzien. In 1695 is het origineel verloren gegaan bij een brand in het Brusselse stadhuis. De verscheidene kopieën die nog bestaan geven een indruk hoe het origineel eruit heeft gezien.

Boëtius Adamsz. Bolswert
Het oordeel van Salomo

Boëtius Adamsz. Bolswert maakte een prent naar het origineel, die van alle kopieën waarschijnlijk het beste correspondeert met het origineel. Te midden van hovelingen en soldaten is koning Salomo gezeten op een verhoogde troon onder een baldakijn. Hij gebaart de beul te stoppen met het uitvoeren van het vonnis, omwille van de geknielde vrouw, die de ware moeder is. Zij maakt gebaren in de richting van het levende kind en de oplichtster. Onder de beul kijkt een nieuwsgierige hond naar het dode kind. De oplichtster wordt vergezeld door een oude vrouw en oogt verbaasd, door de reactie van haar 'concurrente' en de uitspraak van Salomo. De zogenaamde Salomonszuilen van het paleis staan in Bolswerts gravure ver van elkaar verwijderd, zodat er ruimte is voor een arcade.

Atelier Pieter Paul Rubens
Schilderij: Salomo's oordeel

De in het atelier van Rubens vervaardigde kopie die zich tegenwoordig in Kopenhagen bevindt, is een kwalitatief goed schilderij, maar is wat minder trouw aan het origineel. Andere geschilderde kopieën zijn onder meer te bezichtigen in Gent, Antwerpen, Den Burg en Delft. Opvallend aan de Delftse versie is dat Salomo de ware moeder haast aan lijkt te raken, en dat zij door de stand van haar handen zich meer richt tot de beul en de oplichtster dan tot haar kind. Er staan geen hovelingen op de voorgrond. De hond observeert liggend naast de troon het schouwspel.

Pieter Hendriksz. Schut
Salomon vint uyt een rechtvaerdich vonnis door afectie des moeders.

Onder meer gezien de stand van de voeten van de hoveling op de voorgrond lijkt de Schutprent geïnspireerd te zijn op de gravure van Bolswert of het origineel van Rubens zelf. De collega die de hoveling vergezelde, is weggelaten en de bogengang is veel uitgesprokener dan in de vorige voorbeelden.
Net als de andere bijbelse prenten van Schut is ook deze vaak overgenomen op allerlei vormen van de toegepaste kunst.

Onbekend
Hakkebord: Salomo's oordeel

Een achttiende-eeuws hakkebord bijvoorbeeld volgt de prent in de architectuur en compositie. Overbodige details zijn achterwege gelaten en Salomo’s onderdanen hebben een metamorfose ondergaan. Zij zien er, wellicht door het gekozen medium, een stuk naïever uit. De bedenkelijk kijkende hoveling op de voorgrond is veranderd in een vrouw.

Daarentegen heeft de schilder van het in het begin genoemde bedschotpaneel de voorstelling vrijer geïnterpreteerd. Zo vrij zelfs, dat men zich in de openlucht waant. Hij heeft een poging gedaan de houdingen van de figuren te imiteren, maar is daarin niet goed geslaagd. Het is hem bijvoorbeeld niet gelukt de ware moeder knielend over haar linkerschouder naar de koning te laten kijken. De geschilderde figuur lijkt weliswaar qua vorm op de moeder in de prent, maar haar lichaam is totaal omgedraaid. De gezichten van de figuren lijken sterk op elkaar, door een vrij gebrekkige techniek, of om de productie voorspoedig te laten verlopen. Immers, met slechts enkele verfstreken was een dergelijk gelaat geschilderd en als een schilder dezelfde handeling mocht herhalen voor elke figuur zonder origineel te hoeven zijn, kon hij veel tijd winnen.

Zie ook

  • Toon Rode draad De Schutbijbel toegepast
  • Toon Rode draad Bijbelse verhalen in openbare ruimtes

Bibliografische referenties

R.-A. D'Hulst e.a., '46. The Judgement of Solomon', in: Idem, Rubens: the Old Testament [Corpus Rubenianum Ludwig Burchard], Londen 1989, p. 146-150.

L.F. Triebels, 'De invloed van de prentkunst op de volkskunst', Bulletin KNOB 6de serie 14 (1961), p. 223-246.

Heeft betrekking op:

1 Koningen 3:16-27, Wijsheid van Jezus Sirach 4:15