Overzicht bijbelboeken

Kunsten > Beeldende kunst

Zacharias of Zacharia?

In de Nederlandse kunst zijn verrassend weinig uitbeeldingen van de profeet Zacharia te vinden. En als een mannelijke figuur al met de naam Zacharia wordt aangeduid, is het nog de vraag of eigenlijk niet Zacharias, de vader van Johannes de doper, bedoeld is.

Er is een voorstelling die nogal eens wordt geïdentificeerd als Zacharia. We zien een oude man met een lange witte baard, gekleed in een enigszins oriëntaals lijkende mantel met dito hoofdbedekking en voorzien van een rijk versierde gordel met een zwaard. Zowel de kleding als ook de houding van de handen - die wel geïnterpreteerd wordt als een gebaar van iets afmeten (verg. Zacharia 1:16) - passen bij de oudtestamentische profeet.

Jan Provost
Zacharia

Het langgerekte formaat van het paneel en het feit dat ook de achterkant beschilderd is - we zien de heilige Bernhardin en grisaille - geeft aan dat deze voorstelling oorspronkelijk deel heeft uitgemaakt van een altaarstuk met meerdere luiken. Slechts enkele fragmenten van dit - oorspronkelijk vrij grote - altaar van Jan Provost zijn nog bewaard. Naast dit luik in het Prado in Madrid bevindt zich een tweede luik in het Louvre in Parijs, dat aan de binnenkant een lezende jonge vrouw laat zien en aan de buitenkant de heilige Clara. Alhoewel dit paneel aan de onderkant ingekort is, is toch duidelijk dat de architecturale omlijsting van de heilige aan de buitenkant identiek is aan het stuk in Madrid. Ook aan de binnenkant loopt de opzet van de achtergrond met een hek en een muur op beide stukken door. Een derde fragment dat hiermee in verband gebracht wordt, is een klein paneel in het Landesmuseum Münster. Men gaat ervan uit dat dit fragment, dat een oude vrouw toont, uit het middenpaneel van het altaar stamt.

Het inventaris dat na de dood van de Spaanse heerser Filips II in 1600 werd opgemaakt, geeft een aanwijzing voor de identificatie van de personen. In het inventaris is sprake van een vijfdelig altaar van oude Vlaamse makelij dat de stamboom van Maria voorstelt. In het midden zijn Joachim en de heilige Anna voorgesteld, samen met Maria en Jozef en het kindje Jezus. Die krijgt door een engel een bes aangereikt. Het geheel is omgeven door een groep niet nader genoemde figuren. Op de luiken links vanuit de toeschouwer gezien, is Emerencia, de moeder van Anna, en Humeria, de zuster van Anna en moeder van de heilige Elisabet, afgebeeld. Rechts bevindt zich eerst Elisabet met Johannes als kind en daarnaast Zacharias, haar man.

Gaat men ervan uit dat de bewaarde fragmenten tot het in het inventaris genoemde altaar behoren dan zou het stuk in Münster de heilige Anna kunnen tonen, het fragment in Parijs Humeria of Emerencia voorstellen en de vleugel in Madrid Zacharias, de vader van Johannes de doper. Het merkwaardige handgebaar is dan als verrassing te duiden - te oordelen naar de strak op elkaar gehouden lippen waarschijnlijk precies op het moment dat Zacharias met stomheid wordt geslagen (Lucas 1:20).

Bibliografische referenties

Paul Pieper, 'Zu einem Sippenaltaar von Jan Provost'. In: Festschrift Günther Fiensch zum 60. Geburtstag, Giessener Beiträge zur Kunstgeschichte, vol. 1, Giessen, 1970.

Heeft betrekking op:

Zacharia 1:16, Lucas 1:20, Ezra 5:1